Home

«Η καημένη η ανθρωπότητα, πόσο πολύ συνηθίζει να θάβει ακόμα και τα ελάχιστα υπολείμματα της ελευθερίας της και να χτίζει στέγες ώστε να μην μπορεί να σηκώσει τα μάτια και να δει τον γαλανό ουρανό».

 

Σαν σήμερα, 24 Ιανουαρίου του 1776, γεννήθηκε στο Καίνιγκσμπεργκ της Πρωσίας ο μεγάλος συγγραφέας, πατέρας του φανταστικού, Ε.Τ.Α. Χόφμαν.

—Της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου—

«Είμαι αυτό που φαίνομαι, ενώ δεν φαίνεται ό,τι είμαι, ο εαυτός μου είναι ένα αξεδιάλυτο αίνιγμα, είμαι σε διάσταση με το εγώ μου»

photoΈτσι περιγράφει ο ίδιος ο Χόφμαν την ύπαρξή του – και ο βίος του καθόλου δεν αντικρούει αυτή την απόφανση. Ο Ερνστ Τέοντορ Βίλχελμ Αμαντέους (προς τιμήν του Μότσαρτ) Χόφμαν ήταν μια ακόμα περίπτωση επιμανούς καλλιτέχνη με πληκτική δουλειά, ενός πνεύματος που ασφυκτιούσε και ταυτόχρονα τρεφόταν από την αντίδρασή του στις συμβάσεις και τους περιορισμούς του περίγυρού του. Ο Χόφμαν κατάφερε επίσης να διχάσει ακόμα και τους μελετητές: τυπικά, ανήκει στους Ρομαντικούς. Μόνο που ο Χόφμαν ουδέποτε ανέτρεξε σε ιδεώδεις μορφές της φύσης και του ανθρώπου, αλλά στα πιο ζοφερά βάθη του υπερφυσικού, περιγελώντας συστηματικά τις ανθρώπινες αδυναμίες και τα υψηλά πάθη. Πάνω απ’ όλα, υπήρξε ένας πρωτεργάτης του Φανταστικού και της λογοτεχνίας Τρόμου.

Μεγαλωμένος σε μια άχαρη οικογένεια, με έναν καταπιεστικό θείο και μια καταθλιπτική μητέρα, βρήκε το αντίβαρο που είχε ανάγκη σε κάθε λογής καλλιτεχνικές δραστηριότητες: μουσική, ζωγραφική, γράψιμο. Ήταν καλός σε όλα, ήθελε να γίνει καλλιτέχνης, παρ’ όλα αυτά σπούδασε νομικά και έπιασε δουλειά στο ανώτατο δικαστήριο του Καίνιγκσμπεργκ ως ένας ακόμα Πρώσος γραφειοκράτης. Σύντομα, βέβαια, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Καίνιγκσμπεργκ λόγω της σκανδαλώδους σχέσης του με μια κυρία της καλής κοινωνίας, μαθήτριά του στο πιάνο. Ήταν η πρώτη από μια μεγάλη σειρά αναγκαστικών μετακινήσεων για τον Χόφμαν: από το Καίνιγκσμπεργκ στο Γκλούγκαου, από εκεί στο Βερολίνο, από το Βερολίνο στο Πόζεν, και μετά από την ατυχή δημοσιοποίηση μιας σειράς σκίτσων, όπου ο Χόφμαν σατίριζε αξιωματικούς του στρατού, στο Πλοκ και στη Βαρσοβία.

Το σκίτσο είναι του ίδιου του Χόφμαν, όπου τον δείχνει καβάλα στον γάτο Μουρ να πολεμάει την πρωσική γραφειοκρατία.

Το σκίτσο είναι του ίδιου του Χόφμαν, όπου τον δείχνει καβάλα στον γάτο Μουρ να πολεμάει την πρωσική γραφειοκρατία.

«Τις καθημερινές, στη διάρκεια της μέρας, είμαι νομικός και, στην καλύτερη περίπτωση, λιγάκι μουσικός. Τις Κυριακές, εξαρτάται. Και τα βράδια, είμαι ένας πλακατζής συγγραφέας, μέχρι αργά τη νύχτα». Στη Βαρσοβία ο Χόφμαν κατάφερε για πρώτη φορά, στα 28 του πια, να ξεφύγει από την επαρχιώτικη ζωή, να διαβάσει συστηματικά λογοτεχνία και να έρθει σε επαφή με έναν πραγματικό κύκλο καλλιτεχνών. Βέβαια, η Ιστορία είχε άλλα σχέδια: στις 28 Νοεμβρίου του 1806 ο Ναπολέων κατέλαβε την Πολωνία και όλοι οι υπάλληλοι της πρωσικής γραφειοκρατίας έχασαν τη δουλειά τους. Ο Χόφμαν κατέφυγε στο Βερολίνο, όπου για ενάμιση χρόνο ζούσε εξαθλιωμένος, με δανεικά από φίλους και γνωστούς αλλά γράφοντας μανιωδώς μουσική.

«Σχεδόν πάντα, τα πράγματα που τελικώς συμβαίνουν είναι τα πλέον απίθανα»

Σχέδιο του Ντύρενματ με τίτλο "Διαβάζοντας Χόφμαν"

Σχέδιο του Ντύρενματ με τίτλο «Διαβάζοντας Χόφμαν»

Στην ουσία, ο Χόφμαν αφιερώθηκε στη λογοτεχνία από το 1812 και μετά, δημοσιεύοντας δύο μυθιστορήματα, Το ελιξίριο του διαβόλου (δύο τόμοι, 1815-16) και τη Ζωή και Απόψεις του Γάτου Μουρ (επίσης δύο τόμοι, 1820-22) και πάνω από πενήντα διηγήματα, μέχρι το θάνατό του το 1822. Στις ιστορίες του, τα υπερφυσικά, συχνά μακάβρια και ταυτόχρονα αστεία γεγονότα, δεν συμβαίνουν σε μαγεμένα δάση και καταραμένους πύργους αλλά στο οικείο, σχεδόν μπανάλ περιβάλλον των πρωσικών πόλεων. Ο Χόφμαν μεταφέρει τον τρόμο από εκεί όπου έως τότε ανήκε, στα αστικά σπίτια και στα παιδικά δωμάτια μεγεθύνοντάς τον. Είναι, χωρίς αμφιβολία, ο προπομπός της κλασικής και πολυσήμαντης φράσης του Κάφκα από τη Μεταμόρφωση: «Es war kein Traum», «Δεν ήταν όνειρο».

Άγαλμα του Χόφμαν και του γάτου του, στην Μπάμπεργκ.

Άγαλμα του Χόφμαν και του γάτου του, στην Μπάμπεργκ.

Οι ήρωες του Χόφμαν, και μαζί τους οι αναγνώστες του, δεν είναι ποτέ σίγουροι αν οι καταστάσεις που βιώνουν είναι πραγματικές ή απλώς αποκύημα μιας εντελώς δικής τους τρέλας. Τα πάντα μπορούν να συμβούν (και συμβαίνουν) χωρίς εξηγήσεις, σαν κάτι που ασφαλώς εντάσσεται στα πλαίσια του δυνατού. Ο κόσμος του Χόφμαν κατοικείται από όντα-υβρίδια μισο-φανταστικά, μισο-πραγματικά, όπως ο Άνθρωπος με την Άμμο, ο Sandman του μύθου και του ομώνυμου διηγήματος, που επιστρέφει στη ζωή του νεαρού Ναθάνιελ ως παλιός φίλος του νεκρού του πατέρα, από χαρακτήρες εκ πρώτης όψεως συνηθισμένους αλλά στην πραγματικότητα απειλητικούς ή γκροτέσκους, ακόμα και από μηχανικές γυναίκες («αυτόματα») που εύκολα περνούν, στην κοντόφθαλμη κοινωνία και στα τυφλωμένα μάτια των ερωτευμένων νεαρών, για ζωντανές δεσποσύνες. Και η ψευδαίσθηση ολοκληρώνεται με τον συγγραφέα να αντιμετωπίζει με άκρα σοβαρότητα τα «τέρατά» του και με μια ολοφάνερη διάθεση γελοιοποίησης τους αφελείς του, «φυσιολογικούς» ήρωες.

Ο Χόφμαν ως συγγραφέας έχει επιβιώσει με πολλούς, άμεσους και έμμεσους τρόπους στη δυτική καλλιτεχνική δημιουργία. Πέρα από την επιρροή σε συγγραφείς όπως ο Πόε, ο Γκόγκολ, ακόμα κι ο Κάφκα, οι ιστορίες του υπάρχουν παντού: στον «Καρυοθραύστη» του Τσαϊκόφσκι, στην πασίγνωστη όπερα του Όφενμπαχ «Ιστορίες του Χόφμαν», ακόμα και σε ένα δοκίμιο του Φρόυντ («Das Unheimliche»). Και ίσως ο Ταρκόφσκι, αν ο θάνατος δεν τον προλάβαινε, να είχε γυρίσει ένα ακόμα αριστούργημα πάνω στο σενάριο με τίτλο Hoffmaniana, με πρωταγωνιστή τον ίδιο τον συγγραφέα.

photo(1)

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

Το dim/art στο twitter

instagram-logo

img_logo_bluebg_2x

Advertisements

3 thoughts on “Ε.Τ.Α. Χόφμαν, 1776-1822

  1. Παράθεμα: Ο μάγος Ερμόδιος | dimart

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s