Άγνωστα ποιήματα της Σαπφούς

—του Tim Whitmarsh, καθηγητή Αρχαίας Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης για την Huffington Post. Προσαρμογή για το dim/art: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου—

Ο κόσμος της κλασικής φιλολογίας είναι ενθουσιασμένος: o καθηγητής Dirk Obbink του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης μόλις δημοσίευσε μια πρώτη εκδοχή δύο αγνώστων μέχρι σήμερα ποιημάτων της Σαπφούς.

Ο Obbink είναι ο επικεφαλής του τομέα παπυρολογίας της Οξφόρδης, στον οποίο οφείλεται η έκδοση των πάμπολλων αρχαίων κειμένων που βρέθηκαν στον Οξύρυγχο της νότιας Αιγύπτου, σε μια χωματερή. Τον θησαυρό αυτόν είχαν ανακαλύψει οι Bernard Grenfell και Arthur Hunt το 1896. Υπάρχει ακόμα πολύ υλικό που δεν έχει μελετηθεί, συνεπώς και πιθανότητες να ανευρεθούν νέα κείμενα.

Η καινούργια Σαπφώ δεν προέρχεται, τουλάχιστον άμεσα, από το θησαυρό του Οξυρύγχου. Ο πάπυρος ανήκει σε έναν ανώνυμο ιδιώτη-συλλέκτη από το Λονδίνο, και δεν είναι σαφές πώς περιήλθε στην κατοχή του. Και πρόκειται για κομμάτι εκπληκτικό. Οι πάπυροι είναι συνήθως κατεστραμμένοι ακριβώς στα σημεία που δεν θέλεις να είναι, και διάτρητοι. Πολύ συχνά, το μόνο που έχει απομείνει επάνω τους είναι ελάχιστα αποσπάσματα, ικανά να σε τρελάνουν. Ο πάπυρος της Σαπφούς όμως μας χαρίζει ένα ολόκληρο ποίημα σχεδόν ακέραιο, παρόλο που η αρχή του έχει, δυστυχώς, χαθεί. Περιέχει επίσης και μερικές αράδες από ένα δεύτερο ποίημα.

Η Σαπφώ έζησε στη Λέσβο τον 6ο αιώνα π.Χ. και έγραψε λυρικά ποιήματα με έντονα προσωπικό χαρακτήρα στην αιολική διάλεκτο. Παρ’ όλο που στον πάπυρο δεν αναφέρεται το όνομα της ποιήτριας, τα ποιήματα είναι αναμφίβολα δικά της. Η διάλεκτος από μόνη της, βέβαια, δεν αποτελεί επαρκή εγγύηση, αφού την ίδια περίοδο στη Λέσβο υπήρξε και ο Αλκαίος. Το συγκεκριμένο μέτρο όμως είναι εκείνο που προτιμούσε η Σαπφώ. Αλλά το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι η αναφορά, στον πρώτο από τους στίχους που έχουν διασωθεί, σε κάποιον ονόματι Χάραξο. Άλλοι αρχαίοι συγγραφείς (ο Ηρόδοτος και ο Οβίδιος) μας λένε ότι η Σαπφώ είχε έναν αδερφό που ονομαζόταν έτσι, ήταν έμπορος και η Σαπφώ τον μάλωνε σε κάποιο της ποίημα. Ωστόσο, μέχρι τη δημοσίευση αυτού του παπύρου, το όνομα του Χάραξου δεν είχε εμφανιστεί σε κανένα από τα σωζόμενα ποιήματά της.

Η Σαπφώ είναι κατεξοχήν ποιήτρια του έρωτα· το νέο ποίημα, όμως, παρ’ όλο που εμπεριέχει τα γνωστά θέματα της νοσταλγίας και των έντονων διαπροσωπικών σχέσεων, μιλά μάλλον για την οικογένεια. (Αντιθέτως, το απόσπασμα του ποιήματος που σώζεται κάτω από το πρώτο είναι σίγουρα ερωτικό, καθώς κάνει έκκληση στη «δέσποινα Αφροδίτη».) Το ποίημα απευθύνεται σε έναν στενό συγγενή, αδελφό ή γονιό, και μιλά για την αγωνία τους σχετικά με τη μοίρα του Χάραξου, που ταξιδεύει στις θάλασσες αναζητώντας αγαθά για εμπόριο. Το κυρίαρχο μοτίβο είναι η γνώριμη αρχαιοελληνική ιδέα ότι οι θνητοί δεν έχουν έλεγχο της μοίρας τους και καλά θα έκαναν να αφήνουν την τύχη των υποθέσεών τους στα χέρια των θεών· αλλά το «κήρυγμα» είναι γραμμένο επί τούτου έτσι ώστε να μοιάζει κούφιο, αφού και το ίδιο το πρόσωπο που γράφει νιώθει την ίδια ανησυχία και εκνευρισμό όπως και ο καθένας. Ο Λάριχος, στην τελευταία στροφή, είναι ένας μικρότερος αδελφός. Το ποίημα προβάλλει ζωντανά την αλληλοεξάρτηση και τους ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας.

Sappho 02

Εσύ όμως όλο φλυαρείς πως έρχεται ο Χάραξος,

Με το καράβι του φορτωμένο αγαθά. Αυτό όμως, νομίζω, μόνον ο Δίας
Το ξέρει, και όλοι οι θεοί· αλλά εσύ καλύτερα
Να μην κάνεις τέτοιες σκέψεις,

Στείλε με μόνο και διάταξέ με
Να προσφέρω προσευχές πολλές στη Βασίλισσα Ήρα
Να φτάσει εδώ ο Χάραξος με
Το καράβι του ακέραιο

Και να μας βρει ασφαλείς. Όλα τ’ άλλα,
Ας τα αφήσουμε εντελώς στα χέρια των ανώτερων δυνάμεων·
Γιατί περίοδοι γαλήνης έρχονται αμέσως μετά
Από μεγάλες θύελλες.

Εκείνοι που ο βασιλιάς του Ολύμπου επιθυμεί
Η μοίρα τους από τα βάσανα να μεταβληθεί
Σε […] είναι ευλογημένοι
Και ασύγκριτα τυχεροί.

Όσο για μας, εάν ο Λάριχος […] το κεφάλι του
Και γίνει κάποτε άντρας,
Τότε από τις τόσες απελπισίες
Γρήγορα θα απαλλαγούμε.

[Με βάση την αγγλική μετάφραση του Tim Whitmarsh]

Sappho 01

Greek-Sappho-papyrus

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Πολιτιστική κληρονομιά

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

One comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.