Ο Ουμπέρτο Έκο και η Εγκυκλοπαίδεια της Ουτοπίας

Ο Ουμπέρτο Έκο γράφει για τους σπουδαιότερους χάρτες φανταστικών τόπων στην ιστορία και τη γοητεία τους

Συχνά, το αντικείμενο μιας επιθυμίας, όταν η επιθυμία αυτή μεταμορφώνεται σε ελπίδα, μπορεί να γίνει πιο πραγματικό κι από την ίδια την πραγματικότητα.

—της Maria Popova. Μετάφραση για το dim/art: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου—

legendarylands_umbertoecoΕίναι γνωστή εδώ και μισό αιώνα η αγάπη που τρέφει ο διάσημος Ιταλός συγγραφέας (και μανιώδης καταλογογράφος) Ουμπέρτο Έκο για τη συμβολικότητα και τη μεταφορικότητα. Φέτος, επιστρέφει στο ίδιο θέμα με το Βιβλίο των Τόπων του Θρύλου, ένα εικονογραφημένο ταξίδι στα σημαντικότερα φανταστικά μέρη της ιστορίας, με τους παράδοξους κατοίκους και τα αλλόκοτα έθιμά τους, από τα πιο εκτεταμένα, όπως η ήπειρος της Ατλαντίδας, έως τα πιο μικρά, όπως το διαμέρισμα του Σέρλοκ Χολμς. Σαν δυναμικός ξεναγός, ο Έκο επιχειρεί να διερευνήσει το κεντρικό ερώτημα του γιατί μας συναρπάζουν τόσο πολύ και τόσο επίμονα αυτές οι ουτοπίες (και οι δυστοπίες), τι αποκαλύπτουν όσον αφορά τη σχέση μας με την πραγματικότητα και με ποιο τρόπο αντανακλούν τη θεμελιώδη λαχτάρα του ανθρώπου να αποκρυπτογραφήσει τον κόσμο και να βρει τη θέση του μέσα σ’ αυτόν· οι χάρτες, εξάλλου, υπήρξαν ανέκαθεν από τα σημαντικότερα εργαλεία μας για την κατανόηση των μηχανισμών της ζωής, γι’ αυτό και τους χρησιμοποιούμε παντού, από τη χαρτογράφηση του σύμπαντος έως τη συναισθηματική μνήμη.

Γράφει ο Έκο στην εισαγωγή του βιβλίου του:

«Οι χώρες και οι τόποι του θρύλου ποικίλλουν ως προς τα είδη και έχουν ένα μόνο κοινό χαρακτηριστικό: είτε εκκινούν από αρχαίους θρύλους, που οι απαρχές τους χάνονται στην ομίχλη των αιώνων, είτε αποτελούν σύγχρονη επινόηση, πάντα δημιουργούν ρεύματα πίστης.

Η πραγματική διάσταση των φανταστικών αυτών κατασκευών αποτελεί το θέμα του παρόντος βιβλίου».

legendarylands_eco16Saint-Sever World Map, from the ‘Saint-Sever Beatus’ (1086), Paris, Bibliothèque nationale de France

legendarylands_eco15

T and O map, Bartholomaeus Angelicus, ‘Le livre des propriétés des choses’ (1392)

legendarylands_eco349

Tobias Swinden, ‘En Enquiry into the Nature and Place of Hell’ (1714), London, Taylor

legendarylands_eco18Section of the ‘Tabula Peutingeriana’ (12th-century copy)

legendarylands_eco311Map of Palmanova, from Franz Hogenberg and Georg Braun, ‘Civitates orbis terrarum’ (1572–1616), Nuremberg

Ο Έκο θεωρεί τη γοητεία των ουτοπιών ως απτή έκφανση του δυνατού:

«Συχνά, το αντικείμενο μιας επιθυμίας, όταν η επιθυμία αυτή μεταμορφώνεται σε ελπίδα, μπορεί να γίνει πιο πραγματικό κι από την ίδια την πραγματικότητα. Χάρη στην ελπίδα για ένα πιθανό μέλλον, πολλοί άνθρωποι είναι διατεθειμένοι να προβούν σε τεράστιες θυσίες, ακόμα και να πεθάνουν, παρασυρμένοι από προφήτες, οραματιστές, χαρισματικούς κήρυκες και γητευτές, που πυρπολούν το μυαλό των ακολούθων τους με το όραμα κάποιου μελλοντικού παράδεισου επί Γης (ή και κάπου αλλού)».

legendarylands_eco146Anonymous, ‘Jain Cosmological Map’ (c. 1890), gouache on canvas, Library of Congress

legendarylands_eco80

‘Ulysses’ Journey Was Far from Home’ | M.O. MacCarthy, ‘Carte du monde d’Homère’ (1849), New York Public Library

legendarylands_eco21

Map of the world according to Hartmann Schedel, in ‘Liber chronicarum’ (Nuremberg Chronicle), Nuremberg (1493)

legendarylands_eco304

Woodcut map of the island of Utopia on frontispiece of the 1st edition of Thomas More’s ‘Utopia’ (1516), British Library

Έχουν, ωστόσο, και μια αναπόφευκτη σκοτεινή πλευρά οι ουτοπίες, αφού η ίδια η απόλυτη ευτυχία που προεξοφλούν μπορεί να αποτελέσει και μια μορφή δυσβάστακτης καταπίεσης. Γράφει ο Έκο:

«Δεν είναι βέβαιο ότι θα θέλαμε σε κάθε περίπτωση να ζούμε σε αυτές τις κοινωνίες που μας προτείνουν οι ουτοπίες, αφού συχνά θυμίζουν δικτατορίες που επιβάλλουν στους πολίτες τους την ευτυχία με τίμημα την ελευθερία τους. Για παράδειγμα, η Ουτοπία του [Τόμας] Μουρ ευαγγελίζεται την ελευθερία λόγου και σκέψης καθώς και την ανεξιθρησκεία, τις επιφυλάσσει όμως μόνο στους πιστούς, αποκλείοντας τους άθεους, οι οποίοι δεν έχουν πρόσβαση στα δημόσια αξιώματα, ενώ ταυτόχρονα προειδοποιεί πως «εάν κάποιος αποφασίσει να απομακρυνθεί από την [καθορισμένη] περιοχή του και συλληφθεί χωρίς την ειδική άδεια που εκδίδει ο ανώτατος άρχων… τιμωρείται αυστηρά· και αν τολμήσει να το επαναλάβει, καταδικάζεται σε δουλεία». Επιπλέον, οι ουτοπίες έχουν, ως λογοτεχνικά έργα, την ιδιότητα να επαναλαμβάνονται ώς ένα βαθμό, αφού η επιθυμία μας για μια τέλεια κοινωνία μάς οδηγεί συχνά να αναπαράγουμε το ίδιο μοντέλο».

legendarylands_eco216

Illustration for Jules Verne’s ‘Twenty Thousand Leagues Under the Sea (1869-1870)

legendarylands_eco227

Abraham Ortelius, ‘Map of Iceland’ (16th century)

Εκείνο όμως που πρωτίστως διακρίνει ο Έκο στο φανταστικό είναι μια εν πολλοίς παράδοξη και αντίθετη προς την ενστικτώδη μας αντίληψη υπεράσπιση της πραγματικότητας: οι μυθοπλαστικές αφηγήσεις είναι οι μοναδικοί κόσμοι όπου μπορούμε να απαγκιστρωθούμε από την υπαρξιακή μας δυσθυμία απέναντι στην αβεβαιότητα, αφού στη μυθοπλασία τα πάντα υπάρχουν ακριβώς και απαρεγκλίτως όπως είναι σχεδιασμένα:

«Ο πιθανός κόσμος της αφήγησης είναι το μόνο σύμπαν στο οποίο μπορούμε να είμαστε απολύτως βέβαιοι για κάτι, καθώς μας παρέχει μια πολύ ισχυρή αίσθηση αλήθειας. Οι εύπιστοι θεωρούν ότι το Ελ Ντοράντο και η Λεμουρία υπάρχουν ή υπήρξαν κάπου, ενώ οι σκεπτικιστές είναι πεπεισμένοι ότι δεν υπήρξαν ποτέ, όλοι μας όμως γνωρίζουμε με ακλόνητη βεβαιότητα ότι ο Σούπερμαν είναι ο Κλαρκ Κεντ και ότι ο δρ. Ουότσον δεν υπήρξε ποτέ το δεξί χέρι του Νέρο Γουλφ, ενώ είναι επίσης απολύτως σίγουρο ότι η Άννα Καρένινα πέθανε στις ρόδες ενός τρένου και ότι δεν παντρεύτηκε ποτέ τον ωραίο πρίγκιπα».

Πηγή: Brain Pickings.

* * *

Ο Umberto Eco για τη Ανάγνωση και τη Μνήμη

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Βιβλίο

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.