Χέντι Λαμάρ, σταρ-εφευρέτρια

Hedy-LamarrΜικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας

—του Γιώργου Θεοχάρη—

Διαβάζοντας το μυθιστόρημα Η Γυναίκα από το Ζάγκρεμπ του εξαιρετικού Philip Kerr, εντυπωσιάστηκα από την κεντρική ηρωίδα (αφήνω εκτός συναγωνισμού τον ντετέκτιβ Μπέρνι Γκούντερ, ήρωα της δημοφιλούς σειράς που αριθμεί 11 βιβλία μέχρι στιγμής): μια πανέμορφη και πολύ επιτυχημένη ηθοποιό του γερμανικού κινηματογράφου, ονόματι Ντάλια Ντρέσνερ. Θα παρακάμψω το γεγονός ότι ο χαρακτήρας της είναι γραμμένος για να την κάνει συμπαθή και ερωτεύσιμη, και θα εστιάσω σε κάτι που ταιριάζει στα ενδιαφέροντα της στήλης.

Όταν κάποια στιγμή, και ενώ βρίσκονται στην Ελβετία κατά τη διάρκεια του Β΄ ΠΠ, ο Μπέρνι τη ρωτάει αν σκέφτεται να επιστρέψει στη Γερμανία, η Ντάλια τού απαντάει:

«Για να παίξω στην ταινία εννοείς; Όχι. Δεν άλλαξα γνώμη. Δεν με ενδιαφέρει πια και τόσο να είμαι σταρ του κινηματογράφου. Αποφάσισα να πάω στο Πολυτεχνείο και να σπουδάσω μαθηματικά. Θέλω κυρίως να μελετήσω τη θεωρία των συνόλων και την υπόθεση του συνεχούς. Θα ήθελα να αποδείξω μια θεωρία του Γκέοργκ Κάντορ».i

Αυτό είναι το καλό με τη μυθοπλασία, σκέφτηκα. Μπορείς να φτιάξεις τους χαρακτήρες που είναι αδύνατον να πετύχεις στη ζωή. Μετά από λίγες σελίδες, διαψεύστηκα οικτρά. Αντιγράφω από το Σημείωμα του Συγγραφέα που κλείνει το βιβλίο:

«Ο χαρακτήρας της Ντάλια Ντρέσνερ βασίστηκε σε δύο σταρ του στούντιο UFA: την Πόλα Νέγκρι και τη Χέντι Λαμάρ. Όποιος έχει αμφιβολίες για το κατά πόσο μια στάρλετ μπορεί συγχρόνως να είναι και χαρισματική μαθηματικός, δεν έχει παρά να διαβάσει τη βιογραφία της Λαμάρ. Ήταν συνεφευρέτρια μιας τεχνολογίας που αποτέλεσε βασικό στοιχείο για όλα τα σύγχρονα ασύρματα συστήματα πληροφοριών. Τότε η κυβέρνηση των ΗΠΑ έκρινε την εφεύρεση της Λαμάρ τόσο ζωτικής σημασίας για την εθνική άμυνα, που της απαγόρευσε να τη δημοσιεύσει σε επιστημονικά περιοδικά. Εκείνη προσπάθησε να μπει στο Εθνικό Συμβούλιο Εφευρετών, αλλά της είπαν πως θα ήταν προτιμότερο να χρησιμοποιήσει τη φήμη της για να πουλάει ομόλογα πολέμου».ii

Μα η Hedy Lamarr; Η γνωστή ηθοποιός της δεκαετίας του ’40; Είναι δυνατόν; Βλέπετε, το στερεότυπο λειτουργούσε ακόμα: μια εξαιρετικής ομορφιάς σταρ του Χόλιγουντ ήταν εφευρέτρια, και μάλιστα σημαντική; Απίστευτο! Προσοχή: δεν λέω ότι οι ωραίες είναι κατά κανόνα ανόητες, αλίμονο! Ανάμεσα στις ωραίες, οι ανόητες είναι αναλογικά όσες και στον γενικό πληθυσμό, πράγμα που σημαίνει ότι η ομορφιά ασφαλώς και δεν αποκλείει την εξυπνάδα. Η αλήθεια όμως είναι ότι δεν ξέρω πολλές σταρ-εφευρέτριες. Ζήτημα προτεραιοτήτων, υποθέτω.

Όπως ήταν φυσικό (;), το έψαξα το θέμα. Μέχρι να ασχοληθώ, τη Hedy Lamarr την είχα καταχωρήσει ως μία όντως σπάνιας ομορφιάς αλλά όχι ιδιαιτέρως ταλαντούχα ηθοποιό του Χόλιγουντ. Αυτό όλο κι όλο. Τελικά, αποδείχτηκε ότι ο σκληρός μου δίσκος (ο ανάλγητος) την αδικούσε τη γυναίκα: ήταν πολλά περισσότερα από αυτό.

Η Hedy Lamarr γεννήθηκε ως Hedwig Eva Maria Kiesler στη Βιέννη το 1914 από εβραίους γονείς· ο πατέρας της ήταν διευθυντής τράπεζας και η μητέρα της πιανίστρια. Στα 16 της παράτησε το σχολείο για να γίνει ηθοποιός. Προκάλεσε αίσθηση στην πέμπτη της ταινία, με τίτλο Ekstase (1933), όπου ο χαρακτήρας που υποδύεται είναι μία νεαρή γυναίκα παντρεμένη με έναν πολύ μεγαλύτερο άντρα που την παραμελεί. Η σκηνή όπου την παρακολουθούμε σε κοντινό να έχει οργασμό έχει γίνει κλασική, καθώς επίσης και οι σκηνές όπου κολυμπάει και τρέχει γυμνή. Οργασμός και γυμνό στήθος σε παραγωγή ευρείας διανομής το 1933 δεν είναι μικρό πράγμα. Η μικρή, εκτός από εμφάνιση, είχε και τσαγανό.

Την ίδια χρονιά, ακολούθησε τα βήματα της ηρωίδας στην ταινία και παντρεύτηκε τον αρκετά μεγαλύτερό της Friedrich Mandl, κατασκευαστή και έμπορο όπλων, τον τρίτο πλουσιότερο άνθρωπο στην Αυστρία της εποχής. Ο Mandl, ο οποίος την ζήλευε παθολογικά, την τράβηξε από τον κινηματογράφο και –κατά τα λεγόμενα της ίδιας στην αυτοβιογραφία της Ecstasy and Me (1966)– την κρατούσε ουσιαστικά υπό περιορισμό στο κάστρο του. Το 1937 κατάφερε να του ξεφύγει και πήγε στο Παρίσι, όπου γνώρισε τον παραγωγό Louis B. Mayer (της MetroGoldwynMayer) που έψαχνε ταλέντα στην Ευρώπη. Όταν της πρότεινε να την πάρει μαζί του στην Αμερική, εκείνη δέχτηκε χωρίς δεύτερη σκέψη γιατί, ακόμα κι αν γλίτωνε από τον άντρα της, θα είχε πρόβλημα με τους Ναζί, καθώς τα πράγματα είχαν ήδη αγριέψει πολύ για τους εβραίους της Αυστρίας και της Γερμανίας. Στο Χόλιγουντ, μεταξύ 1938 και1958, έπαιξε πρωταγωνιστικούς ρόλους σε 25 ταινίες, κάποιες από αυτές καλές, κάποιες άλλες χάλια. Βλέποντας στο YouTube ό,τι πρόλαβα (για να σχηματίσω άποψη), διαπίστωσα ότι δεν ήταν ατάλαντη. Εντάξει, ως “Δαλιδά” στο Samson and Delilah (1949) είναι απαράδεκτη, αλλά γενικά μπορούσε να παίξει. Δεν ήταν Meryl Streep (ίσως ούτε καν Meg Ryan, μιας και μιλάμε για μούφα οργασμούς), αλλά με αυτό το παρουσιαστικό, θα έκανε καριέρα ακόμα κι αν ήταν το απόλυτο ψάρι της υποκριτικής τέχνης. (Άλλωστε, η ίδια ήταν που είχε πει ότι «Κάθε κορίτσι μπορεί να γίνει ελκυστικό. Το μόνο που πρέπει να κάνεις είναι να στέκεσαι ακίνητη και να δείχνεις ηλίθια.») Πέρα απ’ αυτό, το ενδιαφέρον είναι ότι, παράλληλα με την κινηματογραφική της καριέρα, έκανε όντως αισθητή την παρουσία της και ως εφευρέτρια.

Οι πρώτες αναφορές για εφευρέσεις που αποδίδονται στη Lamarr αφορούν ένα βελτιωμένο φανάρι της τροχαίας κι ένα πρωτοποριακό ανθρακούχο αναψυκτικό: μια ταμπλέτα διαλυόμενη σε νερό. Η ιδέα ήταν καλή, αλλά το ως προϊόν απέτυχε εμπορικά γιατί, κατά την ίδια, «στη γεύση ήταν σαν άλκα-σέλτζερ». Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, η Hedy προφανώς ήταν με τους Αμερικανούς. Μετά από ένα τραγικό συμβάν όπου ένα γερμανικό υποβρύχιο βύθισε με τορπίλη στον Ατλαντικό ένα αμερικανικό επιβατικό πλοίο, σκοτώνοντας πλήθος αμάχων, της καρφώθηκε η ιδέα να κάνει κάτι για να βοηθήσει τους συμμάχους στον αγώνα κατά του Άξονα.

2
Εκείνη την εποχή, γνώρισε έναν περίεργο τύπο, τον
πρωτοποριακό συνθέτη George Antheil (1900-1959). Ο λόγος της γνωριμίας τους δεν ήταν καλλιτεχνικός. Ο ιδιόρρυθμος συνθέτης, εκτός των άλλων, θεωρούσε τον εαυτό του ειδικό στη γυναικεία ενδοκρινολογία. (Είπαμε: περίεργος τύπος.) Από την άλλη, η Hedy είχε από μικρή ένα κόλλημα με το στήθος της: το έβρισκε πολύ μικρό. Έτσι, ζήτησε να γνωρίσει τον Antheil για να τη συμβουλέψει πώς να το μεγαλώσει. Τελικά, η κουβέντα γύρισε στα του πολέμου και η Hedy είπε στον George την ιδέα της: ήθελε να βρει ένα τρόπο να κρύβει τις τορπίλες από τα εχθρικά ραντάρ. Οι τορπίλες ήταν τηλεκατευθυνόμενες, συνεπώς όταν εντοπίζονταν από τα ραντάρ, μπορούσαν οι δεχόμενοι την επίθεση να κάνουν παρεμβολές στη συχνότητα και να αλλάξουν πορεία στην τορπίλη. Η Lamarr έψαχνε να βρει έναν τρόπο να αλλάζουν συνεχώς οι συχνότητες, έτσι ώστε να μειωθεί η δυνατότητα παρεμβολής. Ο George ενθουσιάστηκε με την ιδέα, και αμέσως στρώθηκαν στη δουλειά από κοινού.

Το 1942 παρουσίασαν την εφεύρεσή τους, την οποία είχαν ονομάσει Σύστημα Κρυφής Επικοινωνίας (Secret Communication System), και πήραν δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Επρόκειτο για μία πρώιμη συσκευή εναλλαγής συχνοτήτων (frequency hopping) που χρησιμοποιούσε ένα κύλινδρο αυτόματου πιάνου προκειμένου να εναλλάσσει ένα σήμα μεταξύ 88 διαφορετικών συχνοτήτων. Αν η συχνότητα δεν ήταν σταθερή, μειωνόταν η πιθανότητα εκτροπής της τορπίλης από την πορεία της μέσω παρεμβολής. Το σύστημα θεωρητικά λειτουργούσε. Παρ’ όλα αυτά, δεν χρησιμοποιήθηκε στην πράξη κατά τον Β’ ΠΠ γιατί η ιδέα ήταν πολύ μπροστά από την εποχή της. Η Hedy έκανε ό,τι μπορούσε για να πείσει το National Inventors Council (Εθνικό Συμβούλιο Εφευρετών), αλλά –όπως λέει και ο Kerr στο βιβλίο του– της απάντησαν ότι καλύτερα θα ήταν να χρησιμοποιήσει τη φήμη της για να προωθήσει την πώληση πολεμικών ομολόγων (πράγμα το οποίο και έκανε, συγκεντρώνοντας δεκάδες εκατομμύρια δολάρια).

1
Η τεχνολογία της διασποράς φάσματος (
spread spectrum technology) για την εναλλαγή συχνοτήτων που εισηγήθηκαν οι δύο απρόσμενοι εφευρέτες χρησιμοποιείται σήμερα σε ένα ευρύ φάσμα συσκευών, από τα ασύρματα τηλέφωνα μέχρι τις ασύρματες ευρυζωνικές συνδέσεις (λ.χ., GPS, Bluetooth και WiFi). Περιττό να μιλήσω για τις συνέπειες της εφεύρεσης στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων του 21ου αιώνα: τις ξέρουμε γιατί τις ζούμε. Το κακό είναι ότι οι πρώτες εφαρμογές της ξεκίνησαν το 1962, όταν η διάρκεια της πατέντας είχε λήξει, και έτσι οι Antheil & Lamarr δεν πήραν ποτέ ούτε δεκάρα για την εφεύρεσή τους. Πίκρα!

Το ζητούμενο, τώρα, είναι πώς είχε αποκτήσει η Hedy τις προχωρημένες γνώσεις που απαιτούνταν για να περάσει από τη σύλληψη στην εκτέλεση της ιδέας της. Παρότι κατέβασα και διάβασα (διαγωνίως, ομολογώ) μία βιογραφία τηςiii, δεν βρήκα κάτι στην επίσημη εκπαίδευσή της που να δικαιολογεί τις γνώσεις της (οι οποίες δεν αμφισβητούνται: ο Antheil βοήθησε στην πράξη, αλλά το θεωρητικό κομμάτι ήταν βεβαιωμένα της Lamarr). Η απάντηση βρίσκεται στον πρώτο της γάμο. Όπως είπα και προηγουμένως, ο Friedrich Mandl, ο Αυστριακός της σύζυγος, ήταν κατασκευαστής και έμπορος όπλων. Καίτοι εβραίος, είχε εμπορικές δοσοληψίες και με τους Ναζί της Γερμανίας και με τους Φασίστες της Ιταλίας. Στο διάστημα 1933-1937, η Hedy είχε παρευρεθεί σε πολυάριθμες συσκέψεις στο κάστρο του άντρα της, στις οποίες επιστήμονες του Άξονα μελετούσαν οπλικά συστήματα (μεταξύ των οποίων και τορπίλες, βεβαίως). Αυτές ήταν οι άτυπες σπουδές της Hedy. Όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, έμαθε μαθηματικά και φυσική ακούγοντας τα γεράκια του πολέμου να σχεδιάζουν μηχανές θανάτου.

Αυτό μας λέει κάτι για τη Hedy Lamarr: ήταν πανέξυπνη. Από την άλλη, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ήταν προβληματικός άνθρωπος. Καταρχάς, το κίνητρο για την εφεύρεσή της ήταν απάνθρωπο, ασχέτως αν τελικά η ιστορία επεφύλασσε στη διασπορά φάσματος διαφορετικές χρήσεις. (Ακριβώς το αντίθετο από την πυρηνική ενέργεια, που ξεκίνησε με καλούς σκοπούς για να καταλήξει φονικό όπλο μαζικής καταστροφής.) Ως προς τον απάνθρωπο χαρακτήρα της εφεύρεσης, ενδεχομένως να δικαιολογείται η πρόθεση της εφευρέτριας, εξαιτίας της συγκυρίας, ίσως πει κανείς. Εντούτοις, έχω τις αμφιβολίες μου: θέλει ειδικό ψυχισμό να κατασκευάσεις κάτι που θα σκορπίσει τον θάνατο, ακόμα και στους εχθρούς σου.

Έπειτα, δεν είναι μόνο αυτό: η γυναίκα είχε θέματα. Η αυτοβιογραφία της είναι γεμάτη ψέματα. Απ’ ό,τι φαίνεται, είχε προσλάβει κάποιον να τη γράψει για λογαριασμό της. Αργότερα υποστήριξε ότι δεν την είχε καν διαβάσει πριν εκδοθεί. (Αν θέλουμε το πιστεύουμε.) Την αποκήρυξε, δηλώνοντας ότι πρόκειται για έργο «μυθοπλαστικό, ψευδές, χυδαίο, σκανδαλώδες, δυσφημιστικό και άσεμνο». Ακολούθησε σωρεία μηνύσεων. Άλλο κουσούρι της αυτό: ήταν δικομανής. Είχε μηνύσει κόσμο και κοσμάκη με ποικίλες αιτιάσεις. Αν μη τι άλλο, ήξερε να κάνει τους δικηγόρους της ευτυχισμένους. Γενικά, τρωγόταν με τα ρούχα της. Αποτυχημένοι γάμοι, άγριοι τσακωμοί, αποξένωση από πολύ δικούς της ανθρώπους (μέχρι και από τον υιοθετημένο γιο της): σαν να είχε κάνει εμβόλιο κατά της ευτυχίας. Το πραγματικά αδιανόητο, όμως, είναι το πώς επέλεξε να περάσει τα στερνά του βίου της. Όταν η καριέρα της στον κινηματογράφο είχε ουσιαστικά τελειώσει, εκείνη αρνήθηκε να αποδεχτεί το γεγονός. Όντας εκτός επικαιρότητας πλέον, τα προβλήματα (υπαρκτά και μη) διογκώθηκαν μέσα στο κεφάλι της. Επιχείρησε να πάει κόντρα στον χρόνο και άρχισε μια σειρά από πλαστικές εγχειρήσεις που την έκαναν κυριολεκτικά αγνώριστη. Μεγάλωσε επιτέλους το στήθος της (μα τι αρρώστια κι αυτή!), φούσκωσε τα χείλη της, τόνισε τα μήλα και το πηγούνι της, τσίτωσε το δέρμα της – όλο το πακέτο της φρίκης. Μην αντέχοντας ούτε η ίδια τη νέα της εικόνα, αποσύρθηκε κάπου στη Φλόριντα και στις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της αρνιόταν να δει άνθρωπο. Μιλούσε στο τηλέφωνο με φίλους και κάποια από τα παιδιά της μέχρι και 7 ώρες ημερησίως. Ξεχείλιζε από πίκρα. Μαύρη ζωή. Η καρδιά της την πρόδωσε στις 19/1/2000. Πέθανε 85 ετών, μόνη και ξεχασμένη.

Hedy Lamarr before-after
Αδυνατώ να την καταλάβω. Από μια γυναίκα με το μυαλό και την εμφάνισή της (το ξανάπα ότι ήταν εκθαμβωτικά όμορφη, ε;) θα περίμενε κανείς τα στερνά της να τιμήσουν τα πρώτα. Θα μπορούσε να είναι μία υπέροχη γιαγιά και να χαίρεται τις αναμνήσεις της, τόσο ως σταρ του κινηματογράφου όσο (ή και ακόμα περισσότερο) ως εφευρέτρια (όπως είχε πει και η ίδια, «
Οι ταινίες έχουν μια συγκεκριμένη θέση για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Η τεχνολογία κρατάει για πάντα»). Δεν το έκανε και είναι κρίμα. Ας είναι. Η θέση της στην ιστορία είναι διττώς εξασφαλισμένη και το παράδειγμά της χρήσιμο, έστω και –εν μέρει, τουλάχιστον– προς αποφυγή.

Hedy_Lamarr_in_a_1940_MGM_publicity_still

i Philip Kerr, Η Γυναίκα από το Ζάγκρεμπ, μετάφραση: Ιλάειρα Διονυσοπούλου, Αθήνα, Κέδρος 2015, σ. 349.

ii Στο ίδιο, σσ. 468-469.

iii Richard Rhodes, Hedy’s Folly. The Life and Breakthrough Inventions of Hedy Lamarr, the Most Beautiful Woman in the World, New York, Doubleday 2011.

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από τη στήλη Μικροϊστορίες των επιστημών και της φιλοσοφίας

Το dim/art στο facebook follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.