Τα οράματα μιας μεγαλυφυΐας

 

bosch_header_15_5_x_4_cm_def_Carrousel-Homepage

Πεντακόσια χρόνια από τον θάνατο του Ιερώνυμου Μπος

—της Σεβερίν Κλειδωνά—

Με τη μεγάλη ρετροσπεκτίβα «Jheronimus Bosch, Visions of genius», η γενέθλια πόλη του συναρπαστικού και ιδιοφυούς Ιερώνυμου Μπος τιμά τα 500 χρόνια από το θάνατο του πιο διάσημου τέκνου της.

Μικρό αλλά θαυματουργό το Het Noordbrabants Museum, στην πόλη ‘s- Hertogenbosch της νότιας Ολλανδίας, κατάφερε να κάνει πραγματικότητα το μεγαλεπήβολο όραμα του διευθυντή του Charles de Mooij και, δανειζόμενο πολλά και σημαντικά έργα από τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου (Λούβρο, Πράδο, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης, κ.ά.), να διοργανώσει τη μεγαλύτερη αναδρομική έκθεση του έργου του Ιερώνυμου Μπος που έγινε ποτέ.

images (1)Το 1450, χρονιά που υπολογίζεται ότι γεννήθηκε ο Ιερώνυμος, το ‘s- Hertogenbosch ή, για ευκολία, Den Bosch («το δάσος», απ’ όπου θα πάρει το καλλιτεχνικό του όνομα ο ζωγράφος) ήταν ένα σημαντικό οικονομικό, πολιτιστικό και θρησκευτικό κέντρο και ο Ιερώνυμος αναλάμβανε πολλές παραγγελίες από τους πλούσιους αστούς της περιοχής.

Ο ζωγράφος γεννήθηκε σε οικογένεια καλλιτεχνών (πατέρας, παππούς και θείοι ζωγράφοι), εργάστηκε μέχρι το τέλος της ζωής του στην ιδιαίτερη πατρίδα του, όπου συμμετείχε πολύ ενεργά στην Αδελφότητα της Παναγίας και μάλιστα ως εξέχον μέλος. Τα θρησκευτικά μυστήρια και οι λιτανείες της Αδελφότητας, τα οποία «σκηνοθετούσε», μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε ότι έδωσαν ακόμα περισσότερη τροφή στην οργιαστική φαντασία του;

Όλα τα θεμελιώδη ερωτήματα της ζωής απεικονίζονται στο έργο του — η γένεση, η φιληδονία και η αποπλάνηση, ο πειρασμός, η τιμωρία, η έκπτωση, ο τρόμος του Τέλους, η Κρίση, η επόμενη Ζωή, η τρέλα, συχνά σε μια ανάμιξη θρησκευτικών και κοσμικών μοτίβων.

haywain-1500-7

Το κάρο του σανού (c. 1510-16)

Η απεικόνισή τους γίνεται με αλλοπρόσαλλες μεταμορφώσεις, αλλόκοτα οράματα, τρομαχτικά ποιητικές αλληγορίες ενώ σε κάθε πίνακα οι εκθαμβωτικές λεπτομέρειες  είναι, χωρίς υπερβολή, σχεδόν άπειρες: πελώρια φρούτα, εξωπραγματικά λουλούδια, περίεργα μουσικά όργανα, ψάρια με μυτερά πρόσωπα, γιγάντια κοχύλια, κόρακες που περπατούν, ποντίκια που πετούν, ανθρωπόμορφες κουκουβάγιες, ροδαλά γυμνά πλάσματα, φλεγόμενες βάτοι, διαβολόμορφα και αγγελόμορφα όντα, τέρατα και χίμαιρες…. είναι πίνακες μέσα στον πίνακα.

02BOSCH-01-blog427

Οι πειρασμού του Αγίου Αντωνίου (1500-1510)
Το έργο, που δεν αποτελεί λεπτομέρεια του τριπτύχου του Μπος
με το ίδιο θέμα (c. 1501), ήταν ξεχασμένο επί 80 χρόνια στην αποθήκη
του Nelson-Atkins Museum of Art στο Κάνσας. 

Σύμφωνα με τον Γκόμπριχ στο Χρονικό της Τέχνης, «ο Mπος έδειξε πως οι παραδόσεις και τα επιτεύγματα της ζωγραφικής, που είχαν επινοηθεί για να παραστήσουν την πραγματικότητα όσο γινόταν πιο πειστικά, μπορούσαν ν’ αντιστραφούν, κατά κάποιον τρόπο, για να μας δώσουν μια εξίσου πιστευτή εικόνα πραγμάτων που δεν είχε αντικρίσει ποτέ ανθρώπου μάτι. Ο Μπος έγινε διάσημος για τις τρομαχτικές του απεικονίσεις των δυνάμεων του Κακού».

Hieronymus_Bosch_-_Saint_John_the_Baptist_in_the_Desert_-_Google_Art_Project

Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής (c. 1490-95)

Και εάν χάρη στο θαυμαστό και συνάμα τρομαχτικό του σύμπαν ο Ιερώνυμος χαρακτηρίζεται ως ο υπερβατικός και υπερρεαλιστής ζωγράφος του 15ου αι., την ίδια στιγμή το έργο του αντανακλά τις απόκρυφες πρακτικές του μεσαιωνικού κόσμου, όπως η αλχημεία, η μαγεία και ο μυστικισμός — ας θυμηθούμε ότι ο Ιερώνυμος έζησε μεταξύ 100ετούς και 30ετούς πολέμου, ο μαύρος πυρετός θερίζει, οι Οθωμανοί προελαύνουν στη Βιέννη…

bosch-sf

Το Πλοίο των Τρελών (c. 1500)

Ένα από τα πιο γνωστά έργα του της έκθεσης είναι το «Das Narrenschiff», «Το Πλοίο των Τρελών» (περ.1500, Λούβρο). Το θέμα του Πλοίου των Τρελών εμφανίζεται συχνά στην κεντροευρωπαϊκή λογοτεχνία και τη ζωγραφική, απηχώντας μια παλιά συνήθεια κι ένα έθιμο που ξεκίνησε από τη Γερμανία περίπου τον 15ο αι.

Ο Μισέλ Φουκώ στο έργο του Η Ιστορία της Τρέλας αναλύει διεξοδικά αυτήν την πρακτική κι αναφέρεται σε διάφορες υπολανθάνουσες λειτουργίες του αναγκαστικού φευγιού. Αποδιοπομπή; Εξαγνισμός; Αναζήτηση του πεπρωμένου; Ή μήπως η δημιουργία της πρώτης, υδάτινης, φυλακής; Αναφέρεται ειδικά και στον πίνακα του Ιερώνυμου, συνδέοντάς τον με τις αλλαγές στην πρόσληψη της τρέλας στα τέλη του 15ου αι. Η έννοια της τρέλας και η υπόσταση του τρελού εγκαθίστανται για τα καλά στο φαντασιακό των ανθρώπων της εποχής αλλά δεν προκαλούν πια μόνο τον φόβο αλλά και τη σαγήνη. Με τα λόγια του γάλλου στοχαστή, «Η τρέλα και ο τρελός αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, μέσα στο διφορούμενο χαρακτήρα τους: γίνονται απειλή κι εξευτελισμός, ιλιγγιώδης παραλογισμός του κόσμου και καταφρονετικής γελοιοποίηση των ανθρώπων».

Στο «Πλοίο των Τρελών» του Μπος, μια αλλόκοτη παρέα με μοναχούς και λαϊκούς φαίνεται ότι έχουν πιει και ακόμα πίνουν, τα στόματα είναι ανοιχτά για να τραγουδήσουν ή να δαγκώσουν την πίτα που κρέμεται, μια κουκουβάγια ή ένα νεκρό κεφάλι κοιτάζει από ψηλά, πίσω το τοπίο είναι πολύ ήρεμο και σιωπηλό, κανείς δεν οδηγεί το πλεούμενο ούτε αυτό έχει πανιά — προχωράει άραγε, και εάν ναι, πού πηγαίνουν;951697_5b.-NA-Heremietentriptiek_Tryptich-of-the-Hermit-Saints_Venezia,-Gallerie-dell'Accademia_HR

Τρίπτυχο των Ερημιτών (1495-1505)

Το «Πλοίο των Τρελών» και όλα τα έργα του Ιερώνυμου Μπος, δημιουργημένα την εποχή που η Αναγέννηση διαδεχόταν τον Μεσαίωνα, εισάγουν μια εντελώς νέα και αινιγματική προοπτική στις σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους, με το περιβάλλον τους και με τον «δημιουργό» τους, που τόσο αναστατώνει και γοητεύει όσους τα βλέπουν, ακόμα και σήμερα. Τυχεροί όσοι επισκεφτούν την έκθεση!

Jheronimus Bosch, Visions of genius
13 Φεβρουαρίου – 8 Μαΐου
name

Het Noordbrabants Museum

Verwersstraat 41
’s-Hertogenbosch
The Netherlands

http://boschexpo.hetnoordbrabantsmuseum.nl/

* Για την εικονογράφηση της ανάρτησης επιλέχθηκαν έργα του Ιερώνυμου Μπος που παρουσιάζονται στην έκθεση. Η φωτογράφηση έχει γίνει από τον Rik Klein Gotink και η επεξεργασία της εικόνας  από τον Robert G. Erdmann για το the Bosch Research and Conservation Project.

detail2

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Εικαστικά

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.