Το ανεξάρτητο ελληνικό σινεμά κόντρα στην κρίση

—του John Anderson για τους New York Times*. Μετάφραση για το dim/art: Μαρία Τσάκος—

Ο Κωνσταντίνος Κοντοβράκης δούλευε για το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης μέχρι το 2009 όταν παραιτήθηκε για να αφιερωθεί στις κινηματογραφικές παραγωγές. Δυστυχώς αυτή ήταν και η χρονιά που «ξεκίνησε όλος αυτός ο χαμός», όπως λέει ο ίδιος. Εννοεί την κρίση στην Ελλάδα η οποία συνεχίζει να είναι ο εφιάλτης της παγκόμιας οικονομικής κοινότητας. «Έκτοτε, δεν έχω κάνει λεφτά».

Αλλά έχει κάνει ταινίες. Όπως και ένας σεβαστός αριθμός συμπατριωτών του. Παρά το γεγονός ότι βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα εντελώς μεταλλαγμένο και κακοτράχαλο οικονομικό τοπίο, δημιουργούν ένα εντελώς νέο και πλέον ανεξάρτητο ρεύμα ελληνικού κινηματογράφου, ένα κίνημα —«Το ελληνικό αλλόκοτο κύμα» όπως το αποκάλεσε η αγγλική Guardian— το οποίο έχει πρόσφατα δώσει δείγματα σκληροτράχηλης ακμαιότητας.

miss-violence-vf-poster

Το Miss Violence, ένα οδυνηρό, σχεδόν γκόθικ οικογενειακό δράμα από τον πρωτοεμφανιζόμενο Αλέξανδρο Αβρανά, κέρδισε τον Αργυρό Λέοντα καλύτερης σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, τον Σεπτέμβριο. Τον ίδιο μήνα το πρόγραμμα City to City του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Τορόντο πρόβαλε δυνατές και πρωτότυπες ταινίες ελληνικής προέλευσης όπως την Αιώνια επιστροφή του Αντώνη Παρασκευά, ένα κωμικό κοινωνικό σχόλιο⋅ το Να Κάθεσαι και να Κοιτάς, ένα σύγχρονο γουέστερν-φόρο τιμής στον Σέρτζιο Λεόνε με ηρωίδα μια Αντιγόνη⋅ και το Wasted Youth, μια δραματική ταινία που πραγματεύεται την κουλτούρα των σκέιτμπόρντερς στην Αθήνα της κρίσης.

lygizosΟ Κωνσταντίνος Κοντοβράκης ήταν ο παραγωγός τού Να Κάθεσαι και να Κοιτάς, σκηνοθεσίας τού Γιώργου Σερβετά⋅ ο Γιώργος Καρναβάς ήταν ο παραγωγός τού Αντώνη Παρασκευά που σκηνοθέτησε η Ελίνα Ψύκου. Και οι δύο ήταν παραγωγοί του Wasted Youth που σκηνοθέτησαν ο Αργύρης Παπαδημητρόπουλος και ο Jan Vogel, ενώ ήταν και συμπαραγωγοί τής ταινίας Το Αγόρι Τρώει το Φαγητό τού Πουλιού, τού Έκτορα Λυγίζου, που θα είναι η ελληνικής συμμετοχή για Οσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας, την επόμενη χρονιά.

Οι δύο παραγωγοί ένωσαν πλέον τις δυνάμεις τους ιδρύοντας την εταιρεία παραγωγής Heretic. «Για να βγάλεις άκρη χρειάζεσαι χάρτη», είπε ο Κοντοβράκης σε συνέντευξη που έδωσε όταν ήταν στο Τορόντο.

wasted youthΑυτό, βέβαια, που δε θα βρεις στον χάρτη είναι τον δρόμο προς τους χρηματοδότες σε μία χώρα όπου το ευρωπαϊκό μοντέλο τού κρατικά επιχορηγούμενου πολιτισμού είχε την τύχη του Μινώταυρου. Η κρίση χρέους που ακολούθησε την οικονομική ύφεση του 2008 —και που οδήγησε σε μέτρα αυστηρής λιτότητας το 2010— έχει πολλά επακόλουθα, ένα εκ των οποίων είναι και η απώλεια κονδυλίων για την τέχνη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι αυτοχρηματοδοτούμενες ταινίες είναι ο κανόνας. Στην Ευρώπη, για να μπορέσουν να κάνουν τις ταινίες τους, οι κινηματογραφιστές χρηματοδοτούνται είτε από κάποιο κέντρο κινηματογράφου, έιτε από δημόσιες εταιρείες τυχερών παιχνιδιών ή μέσω φορολογικών κινήτρων. Έτσι, όταν στέρεψε η κρατική χρηματοδότηση, οι έλληνες σκηνοθέτες και παραγωγοί βρέθηκαν σε ανοίκειο περιβάλλον.

Αν είναι ευκατάστατοι, φυσικά, μπορούν με σχετική ευκολία να χρηματοδοτήσουν τις ταινίες τους. Ο Καρναβάς είναι ιδιοκτήτης μπαρ και αυτό είναι που του εξασφαλίζει εισόδημά και όχι οι ταινίες.

Χωρίς πηγές χρηματοδότησης όπως η Ελληνική Ραδιοφωνία-Τηλεόραση, που έκλεισε τον Ιούνιο, λίγες εναλλακτικές λύσεις έχουν βρεθεί μέχρι στιγμής. «Κάποιες εταιρείες διανομής συνεισφέρουν χρήματα όπως και κάποια τηλεοπτικά κανάλια, αλλά, με αυτές τις εξαιρέσεις, είναι ουσιαστικά μια προσωπική επένδυση», λέει η Φένια Κοσοβίτσα, μια από τους παραγωγούς τού Να Κάθεσαι και να Κοιτάς. «Ή θα πρέπει να βρεθεί κάποιος με χρήματα που να θέλει να τα επενδύσει σε ταινίες, ή ο ίδιος ο κινηματογραφιστής θα πρέπει να καλύψει τα έξοδα από την τσέπη του».

Ο Κοντοβράκης είπε ότι τα γυρίσματα του Να Κάθεσαι και να Κοιτάς ξεκίνησαν με την προηγούμενη συνεννόηση ότι η ΕΡΤ θα συνεισέφερε οικονομικά. «Αλλά τα χρήματα δεν ήρθαν ποτέ», λέει. «Εμείς όμως έπρεπε να τελειώσουμε την ταινία και να είμαστε συνεπείς στις υποχρεώσεις μος. Οπότε καταλήξαμε να το χρηματοδοτήσουμε προσωπικά».

Αλλά και η Miss Violence χρηματοδοτήθηκε αποκλειστικά από ιδιώτες. Για την Ψύκου, ερευνήτρια σε πρόγραμμα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου τού Βερολίνου (η οποία είναι και η πρώτη Ελληνίδα στην οποία έχει γίνει αυτή η τιμή), η παραγωγή του Αντώνη Παρασκευά ήταν υπόθεση πολύ προσωπική και πολύ ανεξάρτητη.

«Πολλές φορές στο παρελθόν προσπάθησα να γυρίσω αυτή την ταινία με διαφορετικά σενάρια, προσπάθησα και ξαναπροσπάθησα ώσπου τελικά αποφάσια να τη γυρίσω μόνη μου», λέει. Την βοήθησαν όσο μπορούσαν οι γονείς της και ο Καρναβάς τής διέθεσε εξοπλισμό και βοήθησε στα τελικά στάδια της παραγωγής, αλλά αυτό μόνο. Οι περισσότεροι από το συνεργείο και οι ηθοποιοί δεν πληρώθηκαν.

Είναι φυσικό να μπει κανείς στον πειρασμό να αποδώσει τόσο την αισθητική όσο και τους μηχανισμούς παραγωγής των ταινιών του νέου αναξάρτητου ελληνικού κινηματογράφου στην σακαταμένη οικονομία και στην κοινωνία που δοκιμάζεται. Στον Αντώνη Παρασκευά, για παράδειγμα, μια τηλεοπτική φίρμα σε παρακμή σχεδιάζει την ίδια του την απαγωγή και κρύβεται σε ένα άδειο ξενοδοχείο για να ανακαλύψει τελικά πως δεν ενδιαφέρεται κανένας για την τύχη του. Το ξενοδοχείο τής ταινίας είναι άδειο και στην πραγματικότητα.

Το κατά πόσον η δεινή οικονομική κατάσταση τής χώρας αποτελεί πηγή έμπνευσης είναι περίπλοκο να απαντηθεί και η ερώτηση έχει αρχίσει να κουράζει και τους ίδιους του κινηματογραφιστές. «Ειδικά οι ξένοι το έχουν διαρκώς στο μυαλό τους», λέει ο Καρναβάς. «Όλοι αυτό σκέφτονται, όλοι έχουν τον δικό τους ορισμό για το τι ακριβώς σημαίνει. Ναι, είναι δύσκολοι καιροί οικονομικά μα η αλήθεια είναι πως η ελληνική κοινωνία ήταν διχασμένη και από πριν. Όλα τα συστατικά υπήρχαν και πριν, απλά δεν τα πρόσεχε κανένας».

Ο Κοντοβράκης, σε τηλεφωνική συνέντευξη από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης —όπου έκανε την πρεμιέρα του στην Ελλάδα το Να Κάθεσαι και να Κοιτάς— μας είπε πως η κρίση ενδυναμώνει την ακροδεξιά και επιδεινώνει το πρόβλημα του ρατσισμού —ένα πρόβλημα που έτσι κι αλλιώς αντιμετωπίζουν όλες οι χώρες της Ευρώπης λόγω του κύματος μετανάστευσης. «Μέγαλωσα σε μια χώρα που περηφανεύοταν για την απουσία ρατσισμού», είπε. «Σήμερα, ο ρατσισμός έχει γίνει σχεδόν καθημερινό φαινόμενο».

Είναι αυτό κάτι που απεικονίζεται στις ταινίες; Σίγουρα αντανακλούν μιαν αίσθηση αναταραχής και μια επιθυμία για εκδίκηση —φερ’ ειπείν, στο Miss Violence που μιλάει για σεξουαλική κακοποίηση ή στο Να Κάθεσαι και να Κοιτάς το οποίο πραγματεύεται την μαφιόζικη ηγεμονία που ασκείται από μια συμμορία πάνω στην πόλη όπου εκτυλίσσεται η πλοκή τού έργου. Σε αυτό το τελευταίο, η ηρωίδα που ονομάζεται Αντιγόνη εκδικείται μια συμμορία κακοποιών ένας εκ των οποίων διατηρεί μια κακοποιητική σχέση με τη φίλη της Ελένη. «Όταν ήρθε η οικονομική κατάρρευση ο Γιώργος [Σερβετάς] αποφάσισε πως πρωταγωνίστρια της ταινίας θα είναι η Αντιγόνη και όχι η Ελένη επειδή ήθελε έναν δυνατό χαρακτήρα να πρωταγωνιστεί και όχι ένα θύμα», λέει ο Κοντοβράκης. «Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς η κρίση παρεισέφρησε στον κινηματογράφο».

Ο Καρναβάς συμφωνεί αλλά προσθέτει πως δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι αυτή είναι η αντίδραση των ελλήνων κινηματογραφιστών στην κρίση. «Έχουμε πολλούς σκηνοθέτες με σπουδαίο ταλέντο, πολλοί εκ των οποίων έχουν σπουδάσει έξω», λέει, και προσθέτει ότι παρά την κρίση «πρέπει να κάνουν κάτι […] και δεν περιμένουν από το κράτος. […] Οι άνθρωποι θέλουν να κάνουν ταινίες. Τους λέμε “Ελάτε, ας την κάνουμε. Θα βρούμε εξοπλισμό. Θα βρούμε και τα χρήματα. Απλά, όχι απαραίτητα στην Ελλάδα”».

* Το άρθρο εμφανίστηκε στην ηλεκτρονική έκδοση στις 15 Νοεμβρίου και θα είναι στην εντυπη έκδοση των NY Times, σήμερα, 17 Νοεμβρίου 2013.

* * *

Εδώ άλλες αναρτήσεις από την κατηγορία Σινεμά

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.