Το βιβλίο είναι όπως ο άνθρωπος

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, στις 27 Φεβρουαρίου 1902, γεννήθηκε ο νομπελίστας Τζον Στάινμπεκ (ο οποίος πέθανε στις 20 Δεκεμβρίου 1968).

Το βιβλίο είναι όπως ο άνθρωπος

—Πρόλογος / μετάφραση για το dim/art: Μαρία Τσάκος—

Ο Στάινμπεκ μισούσε το τηλέφωνο και ήταν λάτρης της γραπτής επικοινωνίας. Έγραφε γράμματα σε μέλη της οικογένειάς του ή σε φίλους, γράμματα που δεν τα έστελνε πάντοτε μα που σήμερα αποτελούν κομμάτια μιας άτυπης αυτοβιογραφίας και συνθέτουν με μεγάλη επάρκεια το πορτρέτο του ως προσωπικότητας και ως λογοτέχνη. Τι αγαπάει και τι μισεί· τις απόψεις του για το γάμο, τον έρωτα, τις γυναίκες· τις θεωρίες του για τη ζωή, τον κόσμο και για την τέχνη του. Τα περισσότερα από αυτά εκδόθηκαν μετά το θάνατό του, με επιμέλεια της χήρας του, Elaine, και του στενού φίλου του Robert Wallsten.

steinbeck2Το 1951 ο Στάινμπεκ έγραφε το Ανατολικά της Εδέμ, ένα από τα πιο διάσημα μυθιστορήματά του και εκείνο το οποίο ο ίδιος θεωρούσε το αριστούργημά του ─ενώ Τα Σταφύλια της Οργής υπήρξε το αγαπημένο βιβλίο των κριτικών. Ανάμεσα στις 29 Ιανουαρίου και την 1η Νοεμβρίου εκείνης της χρονιάς, απέκτησε τη συνήθεια να γράφει κάθε μέρα ένα σύντομο γράμμα στον εκδότη (του βιβλίου) και στενό φίλο του Pascal “Pat” Covici. Στην αριστερή σελίδα του τετραδίου (που του είχε χαρίσει ο ίδιος ο Covici) έγραφε κάθε μέρα το σημείωμα και στη δεξιά ξεκινούσε τη δουλειά της ημέρας: περίπου 1500 λέξεις χειρόγραφου. Περί τις αρχές του 1952, μόλις είχε τελειώσει το βιβλίο, του έγραψε ένα τελευταίο γράμμα το οποίο συμπεριλαμβάνεται, μαζί με όλα τα υπόλοιπα, στην έκδοση Journal of a Novel: The East of Eden Letters. Πρόκειται για μια αφιέρωση στον Covici όπου του γράφει για τις αγωνίες και τις ανασφάλειες με τις οποίες ζει καθημερινά ένας συγγραφέας, χρησιμοποιώντας το εύρημα ένος φανταστικού απολαυστικού διαλόγου ανάμεσα στον συγγραφέα και τα στελέχη του εκδοτικού του οίκου:

Νέα Υόρκη, 1952

Αγαπητέ Pat,

Αποφάσισα γι’ αυτό, το βιβλίο μου, το Ανατολικά της Εδέμ, να γράψω αφιέρωση, πρόλογο, αιτιολόγηση, απολογία, επίλογο και ίσως και επιτύμβιο επίγραμμα, όλα σε ένα.

steinbeck3Η αφιέρωση είναι σε σένα με όλο το θαυμασμό και την αγάπη που έχει αφήσει μέσα μου τούτη η μοναδικά ευλογημένη σχέση που έχουμε χτίσει εδώ και χρόνια. Σου το αφιερώνω επειδή υπήρξες κομμάτι της γέννησης και της δημιουργίας του.

Όπως γνωρίζεις, ο πρόλογος γράφεται τελευταίος μα μπαίνει πρώτος για να εξηγήσει τα κουσούρια του βιβλίου και για να ζητήσει την επιείκεια του αναγνώστη του. Πέρα από αυτό, όμως, ο πρόλογος είναι και ο αποχαιρετισμός του συγγραφέα προς το βιβλίο του. Για χρόνια ήτανε μαζί οι δυο τους ─άλλοτε φίλοι, άλλοτε άσπονδοι εχθροί, μια φορά, έχουν εκείνη τη στενή σχέση που μόνο η αγάπη και η φαγωμάρα μπορούν να χτίσουν.

Ύστερα, αίφνης, το βιβλίο είναι έτοιμο. Είναι ένα είδος θανάτου. Και αυτό εδώ είναι το ρέκβιεμ.

Ο Μιγέλ Θερβάντες επινόησε το σύγχρονο μυθιστόρημα και με τον Δον Κιχώτη του έθεσε τον πήχυ ψηλά για εμάς τους άλλους. Στον πρόλογό του, περιέγραψε με τον καλύτερο τρόπο αυτό που αισθανόμαστε εμείς που γράφουμε ─τη χαρά και τον τρόμο μας:

«Άεργε αναγνώστη, θα με πιστέψεις ίσως αν σου πω ότι θα επιθυμούσα το βιβλίο τούτο, πνευματικό παιδί δικό μου, να ήταν το ωραιότερο, το πιο ευχάριστο και ευφυές βιβλίο που βάζει νους ανθρώπου· μα νά που δεν κατάφερα να παραβώ το νόμο της φύσης που δηλώνει “κατά μάνα, κατά κόρη”».

Έτσι και με μένα, Pat. Υπήρχαν στιγμές που ένιωθα πως στα χέρια μου κρατάω φωτιά και πως έντυσα τις σελίδες μου με τη λάμψη της ─όμως δεν ξεφορτώθηκα λεπτό το βαρίδι της αδεξιότητας, της άγνοιας, της οδυνηρής ανεπάρκειας.

steinbeck5Το βιβλίο είναι όπως ο άνθρωπος ─επινοητικό μα και ανιαρό, γενναίο και δειλό μαζί, όμορφο και άσχημο. Σε κάθε σελίδα που έχει τη δροσιά άνθους αντιστοιχεί μία που μοιάζει με ψωριάρικο μπάσταρδο σκυλί· μετά από κάθε ακροβατική πτήση έρχεται ένα χτύπημα στη φτερούγα με την υπενθύμιση πως το κερί που τη συγκρατεί δεν αντέχει κοντά στον ήλιο.

Και λοιπόν ─μετά το τελειώνεις. Και δεν έχει πια καμία αρετή. Ο συγγραφέας του θέλει να φωνάξει ─ «Φέρτε το πίσω! Αφήστε με να το γράψω ξανά ή, ακόμα καλύτερα. ─Αφήστε με να το κάψω! Μην το αφήνετε σ’ αυτή την κατάσταση έξω στο κρύο».

Όπως πολύ καλά γνωρίζεις, Pat, το βιβλίο δεν περνάει από τα χέρια του συγγραφέα σ΄εκείνα του αναγνώστη. Πρώτα ρίχνεται στα λιοντάρια ─εκδότες, επιμελητές, κριτικούς, διορθωτές, τμήματα πωλήσεων. Το κλωτσούν, το ακρωτηριάζουν και το ξεκοιλιάζουν ─κι ο ματωμένος του πατέρας παίρνει το ρόλο του συνηγόρου του:

ΕΚΔΟΤΗΣ

Το βιβλίο είναι άνισο. Ο αναγνώστης περιμένει ένα πράγμα κι εσύ του δίνεις κάτι άλλο. Είναι σα να έχεις γράψει δύο βιβλία και να τα έχεις ενώσει. Ο αναγνώστης δε θα το καταλάβει.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Όχι. Πάνε μαζί. Γράφω για μια οικογένεια και χρησιμοποιώ τις ιστορίες μιας άλλης ως, ας πούμε, αντίστιξη, ως ανάπαυλα, ως αντίθεση στο ρυθμό και το χρώμα.

ΕΚΔΟΤΗΣ

Ο αναγνώστης δε θα το καταλάβει. Αυτό που εσύ αποκαλείς αντίστιξη ρίχνει τον ρυθμό του βιβλίου.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Πρέπει να πέφτει ο ρυθμός ─αλλιώς πώς θα καταλάβεις τη διαφορά όταν είναι γρήγορος;

ΕΚΔΟΤΗΣ

Σταμάτησες την πλοκή για να γράψεις τις απόψεις σου για… ένας Θεός ξέρει τι .

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Ναι, πράγματι. Δεν ξέρω γιατί. Απλά ήθελα. Ίσως να έκανα λάθος.

ΤΜΗΜΑ ΠΩΛΗΣΕΩΝ

Το βιβλίο είναι πολύ μεγάλο. Το κόστος θα ανεβεί. Θα πρέπει να το πουλάμε 5 δολάρια. Το κοινό δε δίνει 5 δολάρια. Δε θα το αγοράσουν.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Το προηγούμενο ήταν μικρό. Και τότε είχατε πει ότι το κοινό δεν αγοράζει μικρά βιβλία.

ΔΙΟΡΘΩΤΗΣ

Η χρονολογική σειρά είναι γεμάτη τρύπες. Η γραμματική ουδεμία σχέση έχει με την αγγλική. Στην τάδε σελίδα βάζεις έναν άνδρα να βρίσκει τις τιμές για τα πλοία στο Παγκόσμιο Αλμανάκ. Δεν υπάρχουν. Το έψαξα. Έκανες λάθος την ημερομηνία που πέφτει η κινέζικη πρωτοχρονιά. Οι χαρακτήρες δεν έχουν συνέπεια. Περιγράφεις τη Λίζα Χάμιλτον με τον άλφα τρόπο και τη βάζεις να συμπεριφέρεται με τον βήτα.

ΕΚΔΟΤΗΣ

Η Κάθυ παραείναι μαύρη. Δε θα γίνει πιστευτή από τον αναγνώστη. Τον Σαμ Χάμιλτον τον έκανες υπερβολικά άσπρο. Δε θα γίνει πιστευτός από τον αναγνώστη. Ένας Ιρλανδός δε θα μιλούσε ποτέ έτσι.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Ο παππούς μου που ήταν μιλούσε έτσι.

ΕΚΔΟΤΗΣ

Ποιος θα το πιστέψει;

ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ

Δεν υπάρχουν παιδιά που να μιλάνε μ’ αυτόν τον τρόπο.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ
(χάνοντας την ψυχραιμία του λίγο πριν φτάσει στην απόγνωση)

Που να πάρει η οργή! Δικό μου είναι το βιβλίο. Και θα βάλω τα παιδιά να μιλάνε μ’ όποιον τρόπο μου αρέσει. Το βιβλίο μιλάει για την Αρετή και την Κακία. Ίσως το θέμα να παρεισέφρησε και στην ποιότητα της γραφής. Θέλετε να το εκδώσετε ή όχι;

ΕΚΔΟΤΗΣ

Κάτσε να δούμε πώς θα το φτιάξουμε. Δε θα χρειαστεί πολλή δουλειά. Μα δε θέλεις να βγει καλό; Για παράδειγμα: ο τρόπος που τελειώνει. Ο αναγνώστης δε θα το καταλάβει.

ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Εσύ το καταλαβαίνεις;

ΕΚΔΟΤΗΣ

Ναι. Αλλά ο αναγνώστης δε θα το καταλάβει.

ΔΙΟΡΘΩΤΗΣ

Χριστός κι Απόστολος, πώς τις πετάς έτσι τις μετοχές; Για γύρνα στη σελίδα τάδε…

Καταλαβαίνεις τώρα, Pat. Προσέρχεσαι κρατώντας το κουτί του θησαυρού και καταλήγεις με έναν κάδο απορριμάτων στα χέρια. Και από την όλη συνάντηση έχει προκύψει ένας καινούργιος χαρακτήρας. Ονομάζεται «Ο Αναγνώστης».

Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ

Είναι τόσο ηλίθιος που δεν μπορείς να έχεις εμπιστοσύνη πως θα καταλάβει ούτε την πιο απλή ιδέα.
Είναι τόσο έξυπνος που θα τσακώσει και το παραμικρό σου σφάλμα.
Δεν αγοράζει μικρά βιβλία.
Δεν αγοράζει μεγάλα βιβλία.
Είναι εν μέρει βλάκας, εν μέρει ιδιοφυΐα και εν μέρει τέρας.
Υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες για το αν γνωρίζει ανάγνωση.

Όμως, για τον Θεό, Pat, στην πραγματικότητα είναι σαν κι εμένα ακριβώς· και δε μου είναι διόλου άγνωστος. Θα πάρει από το βιβλίο μου εκείνο που θα κομίσει ο ίδιος. Ο αργόστροφος, ανία. Ο ευφυής θα βρει μέσα πράγματα που κι εγώ ο ίδιος δεν ήξερα πως υπάρχουν.

Και όπως ο ίδιος μοιάζει σε μένα, έτσι ελπίζω πως και το βιβλίο μου μοιάζει αρκετά σ’ εκείνον ώστε να βρει μέσα του ενδιαφέρον, οικειότητα και κάποια ομορφιά ─αυτά που βρίσκουμε σ’ έναν φίλο.

Ο Θερβάντες τελειώνει τον πρόλογό του με μια υπέροχη φράση. Θέλω να την δανειστώ, Pat, και να κλείσω μ’ αυτήν. Λέει στον αναγνώστη:

«Είθε ο Θεός να σου δίνει υγεία ─και είθε να με θυμάται λίγο κι εμένα».

steinbeck4

* * *

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook

follow-twitter-16u8jt2 αντίγραφο

2 comments

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.