Το ελληνικό βιβλίο. Μια ιστορία 540 ετών

—της Ελένης Κεχαγιόγλου—

Το έντυπο βιβλίο έγινε φέτος αισίως 571 ετών, καθώς —κι αν η τυπογραφία με κινητά μεταλλικά στοιχεία πρωτοεμφανίστηκε τον 11ο αιώνα στην Κίνα— η τυπογραφία που σφράγισε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό δεν γεννήθηκε παρά στα μέσα του 15ου αιώνα στη Μαγεντία (Μάιντς) της Γερμανίας από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο, ο οποίος, σαν χθες, 23 Φεβρουαρίου του 1445, παρουσίασε την υπέροχη από την άποψη της αισθητικής Βίβλο του (βλ. εικόνα 1 και 2). Με αφορμή, λοιπόν, τη χθεσινή επέτειο δημοσιεύουμε σήμερα στο dim/art μια ευσύνοπτη ιστορία της ελληνικής τυπογραφίας.*

01

Εικόνα 1: Η πρώτη σελίδα της Βίβλου του Γουτεμβέργιου, με τη γοτθική γραφή που κυριαρχούσε τότε στη Βόρεια Ευρώπη.

02

Εικόνα 2: Σελίδα της Βίβλου του Γουτεμβέργιου, με υπέροχη εικονογράφηση.

Η τέχνη του Γουτεμβέργιου διαδόθηκε σύντομα στην ιταλική χερσόνησο, όπου υπήρχαν οι προϋποθέσεις πνευματικής άνθησης καθώς η Ρώμη, η Βενετία, η Φλωρεντία και άλλες πόλεις ευημερούσαν χάρη στην ανάπτυξη του εμπορίου. Έως το 1500 είχαν κυκλοφορήσει χιλιάδες βιβλία, και τα αντίτυπα που είχαν τυπωθεί ήταν περισσότερα από ό,τι όλα μαζί τα χειρόγραφα της προηγούμενης χιλιετίας.

Η λατινική τυπογραφία εγκαταλείπει τη βαριά γοτθική γραφή την οποία μιμήθηκε ο Γουτεμβέργιος στη Βίβλο και υιοθετεί μια κομψή μικρογράμματη γραφή, η οποία συνδυάστηκε με τα ρωμαϊκά επιγραφικά κεφαλαία και έγινε πρότυπο των πρώτων στοιχειοχαρακτών (των ανθρώπων που δημιούργησαν τις πρώτες γραμματοσειρές): του Nicolas Jenson, του Grancesco Griffo και, αργότερα, του Claude Garamont (βλ. εικόνα 3). Δεύτερη σχεδιαστική καινοτομία της λατινικής τυπογραφίας ήταν η χρήση της πλάγιας ή ιταλικής γραμματοσειράς (italic) για να δοθεί έμφαση σε επιλεγμένες λέξεις ή φράσεις του κειμένου.

03

Εικόνα 3: Οι ελληνικοί χαρακτήρες της γραμματοσειράς grecs du roi του Claude Garamont, Παρίσι 1541-1543.

 

Οι απαρχές της ελληνικής τυπογραφίας

Πρώτο, αν και χωρίς χρονολογία, ελληνικό βιβλίο θεωρείται το έργο του Εμμανουήλ Χρυσολωρά, Ερωτήματα, το οποίο τυπώθηκε περίπου το 1475-1476, στο τυπογραφείο του Giovannida Reno στη Βιτσέντζα, και στο οποίο δεν υπάρχουν κεφαλαία γράμματα (βλ. εικόνα 4).

04

Εικόνα 4: Εμμανουήλ Χρυσολωρά, Ερωτήματα, Βιτσέντζα, 1475-1476. Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων.

Το 1476 τυπώθηκε στο Μιλάνο το πρώτο χρονολογημένο ελληνικό έργο, η Επιτομή των οκτώ του λόγου μερών και άλλων τινών αναγκαίων του Κωνσταντίνου Λάσκαρη, σε επιμέλεια του έλληνα λόγιου Δημήτριου Δαμιλά, ο οποίος σχεδίασε για την έκδοση αυτή και μάλλον χάραξε την πρώτη πλήρη ελληνική σειρά στοιχείων η οποία περιλάμβανε, εκτός από τόνους και πνεύματα, και κεφαλαία γράμματα βυζαντινού σχεδιασμού (βλ. εικόνα 5).

05

Εικόνα 5: Κωνσταντίνου Λάσκαρη, Επιτομή των οκτώ του λόγου μερών και άλλων τινών αναγκαίων, Μιλάνο 1476. Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων. Η πρώτη σελίδα του κειμένου, με πρωτόγραμμα σε χρυσό και πράσινο χρώμα.

Από το 1494, ο μελετητής της κλασικής γραμματείας Άλδος Μανούτιος και προσωπικός φίλος των σημαντικότερων λογίων της εποχής, όπως ο Μάρκος Μουσούρος, ο Έρασμος κ.ά., έγινε ο σημαντικότερος εκδότης των πρώτων εκδόσεων κειμένων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Σε συνεργασία με τον Francesco Griffo da Bologna δημιούργησε τέσσερις ελληνικές γραμματοσειρές και γνώρισε τέτοια εκδοτική επιτυχία, ώστε οι επόμενες γενιές τυπογράφων της Ευρώπης ακολούθησαν το σχεδιαστικό του ύφος (βλ. εικόνα 6).

06

Εικόνα 6: Αριστοφάνους, Κωμωδίαι εννέα, Επιμέλεια: Μάρκος Μουσούρος, Άλδος Μανούτιος, Βενετία, 1498. Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας.

Παράλληλα με τον Άλδο Μανούτιο δύο Κρήτες, ο επιχειρηματίας Νικόλαος Βλαστός και ο χαράκτης Ζαχαρίας Καλλέργης, συνεταιρίστηκαν ως εκδότες στη Βενετία και το 1499 παρουσίασαν τη σημαντικότερη από τις τέσσερις εκδόσεις τους, το Ετυμολογικόν Μέγα, σε επιμέλεια Μάρκου Μουσούρου, ένα εκδοτικό επίτευγμα (βλ. εικόνα 7).

07

Εικόνα 7: Ετυμολογικόν Μέγα κατά Αλφάβητον, Επιμέλεια: Μάρκος Μουσούρος, Τυπογραφείο Νικολάου Βλαστού και Ζαχαρία Καλλέργη, Βενετία 1499. Ιδιωτική συλλογή.

Τελευταίος έλληνας εκδότης του 16ου αιώνα στην Ιταλία (μετά το θάνατο του ηπειρώτη Ανδρέα Κουνάδη που δραστηριοποιήθηκε στη Βενετία) ήταν ο Χιώτης Εμμανουήλ Γλυτζούνης, συγγραφέας επίσης του πρώτου ελληνικού βιβλίου πρακτικής αριθμητικής.

Ήδη από τις αρχές του 16ου αιώνα τα βιβλία άρχισαν να απομακρύνονται όλο και περισσότερο από την αισθητική των χειρόγραφων κωδίκων που μιμούνταν έως τότε, και εμφανίστηκε για πρώτη φορά η «σελίδα τίτλου». Επίσης, ενώ η ευρωπαϊκή τυπογραφία είχε πλέον περιοριστεί στο μαύρο μελάνι για τη συντριπτική πλειοψηφία των βιβλίων, οι ελληνικές εκδόσεις διατήρησαν τη διχρωμία μαύρο-ερυθρό, κυρίως στα εκκλησιαστικά βιβλία προκειμένου να διαχωρίζεται η πρώτη φωνή, του ιερέα, από τη δεύτερη, του ψάλτη.

Οι ελληνικές εκδόσεις στον 17ο αιώνα

  • Το 1612, στο Κολλέγιο του Ήτον τυπώνονται οι Λόγοι του Ιωάννου Χρυσοστόμου με τυπογραφικά στοιχεία-αντίγραφα του Claude Garamont (βλ. εικόνα 8).
  • Το 1627, ο κεφαλλονίτης τυπογράφος Νικόδημος Μεταξάς μεταβαίνει στο Φανάρι ύστερα από πρόσκληση του Πατριάρχη Λούκαρι, για να οργανώσει το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο που θα εξέδιδε βιβλία εναντίον του Καθολικισμού. Συκοφαντήθηκε και συνελήφθη από τους Τούρκους, αλλά αθωώθηκε και επέστρεψε στη γενέτειρά του.
  • Το 1670, ο Γιαννιώτης Νικόλαος Γλυκύς ίδρυσε τον μακροβιότερο ελληνικό εκδοτικό οίκο στη Βενετία: έως τα μέσα του 19ου αιώνα που υπήρχε το τυπογραφείο της οικογένειας, εκδόθηκαν περισσότερα από 1.500 βιβλία (εκκλησιαστικά, λαϊκής λογοτεχνίας και επιστημονικές πραγματείες· βλ. εικόνα 9).
  • Στην αρχή του 18ου αιώνα, το τυπογραφείο του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ εκδίδει τη μνειώδη έκδοση του βυζαντινού λεξικού Σουίδας. Έκτοτε, τόσο το Καίμπριτζ όσο και το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης προβαίνουν σε κριτικές εκδόσεις ελληνικών κλασικών και πατερικών κειμένων.

08

Εικόνα 8: Ιωάννου Αρχιεπισκόπου του Χρυσοστόμου ευρισκόμεναIoannes Norton, Ήτον 1612. Βιβλιοθήκη St Bride, Λονδίνο.

09 Εικόνα 9: Η Θεία ΓραφήΝικόλαος Γλυκύς, Βενετία 1687. Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων. 

Οι ελληνικές εκδόσεις στον Διαφωτισμό

  • Από τα μέσα του 18ου αιώνα, λόγιοι όπως ο Ευγένιος Βούλγαρις, ο Άνθιμος Γαζής, ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, ο Δημήτριος Καταρτζής κ.ά., οι οποίοι είχαν την οικονομική στήριξη πλούσιων ομογενών, τύπωναν σε διάφορα τυπογραφεία. Από την περίοδο αυτή ωστόσο ξεχωρίζει ο γιαννιώτης έμπορος Πολυζώης Λαμπανιτζιώτης, με περισσότερες από 40 εκδόσεις στο ενεργητικό του.
  • Το 1784 τυπώνεται στη Βιέννη η πρώτη ελληνική, αν και βραχύβια, Εφημερίδα από τον Γεώργιο Βεντότη, που εργαζόταν ως συντάκτης και διορθωτής στο τυπογραφείο του Baumeister.
  • Το 1790, οι αδελφοί Μαρκίδες Πούλιου, έλληνες κάτοικοι της Βιέννης, ήταν οι ιδρυτές και εκδότες της Εφημερίδος (βλ. εικόνα 10), η οποία τυπωνόταν στο τυπογραφείο του Baumeister όπου κι εκείνοι είχαν μάθει την τυπογραφική τέχνη. Στο ίδιο τυπογραφείο εκείνο το διάστημα (1790-1797) τυπώθηκαν 56 ελληνικά βιβλία (μεταξύ των οποίων το Σχολείον των ντελικάτων εραστών του Ρήγα Βελεστινλή, με τον οποίο τα αδέρφια Πούλιου συνδέθηκαν στενά). Η Εφημερίς δημοσίευε ειδήσεις και ανταποκρίσεις για τις εξελίξεις στα πολεμικά μέτωπα της εποχής και, παράλληλα, παρακολουθούσε την πολιτική και κοινωνική ζωή σε διάφορες χώρες. Η γλώσσα ήταν η δημοτική της εποχής με πολλούς ιδιωματισμούς, λέξεις της καθαρεύουσας, της Εκκλησίας και της διπλωματίας. Επρόκειτο για μια εφημερίδα γραμμένη «εις την απλήν ρωμαϊκήν γλώσσαν», κατά δήλωση των εκδοτών της. Αναγνώστες της (κυρίως με συνδρομή) ήταν Έλληνες της Βιέννης, της Θεσσαλονίκης, του Καΐρου, της Κωνσταντινούπολης κ.λπ. Το τελευταίο φύλλο της εφημερίδας (έπειτα από περίπου 700 εκδόσεις) κυκλοφόρησε στις 22 Δεκεμβρίου 1797, μετά τη σύλληψη του Ρήγα Φεραίου.

10

Εικόνα 10: Η πρώτη σελίδα της Εφημερίδος (Τρίτη 31 Δεκεμβρίου 1790). 

  • Την τυπογραφία των τελευταίων δεκαετιών του 18ου αιώνα σφράγισαν με την παρουσία τους ο Ιταλός Giambattista Bodoni και ο Γάλλος Firmin Didot.

Ο Bodoni, με έδρα του την Πάρμα, έγινε γνωστός σε ολόκληρη την Ευρώπη χάρη στις πολυτελείς εκδόσεις του, πολλές από τις οποίες ήταν έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, στοιχειοθετημένες με δικές του γραμματοσειρές που τις χαρακτήριζε ο εξεζητημένος σχεδιασμός, η έντονη σκίαση και η αντίθεση φαρδειών και λεπτών γραμμών (βλ. εικόνα 11).

11

Εικόνα 11: Ανακρέοντος Τηίου, Μέλη, GiambattistaBodoni, Πάρμα 1787. Βιβλιοθήκη Πολιτιστικού Ομίλου Πειραιώς.

  • Ο Didot, θερμός φιλέλληνας και προσωπικός φίλος του Αδαμάντιου Κοραή, εξέδιδε επίσης έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Το 1790 σχεδίασε μια γραμματοσειρά η οποία επηρέασε, ακολούθως, τον Bodoni. Την εγκατέλειψε, ωστόσο, το 1805, όταν χάραξε μια άλλη γραμματοσειρά που έγινε εξαιρετικά δημοφιλής τόσο στη Γαλλία, όσο και στην Ελλάδα ­— και εξακολουθεί έως σήμερα να είναι δημοφιλής (βλ. εικόνα 12).

12

Εικόνα 12: Πολυβίου, Ιστοριών τα σωζόμενα, Ambroise Firmin Didot, Παρίσι 1839. 

  • Στο Καίμπριτζ, την ίδια εποχή, ο Alexander Wilson χάραξε μια καινούργια ελληνική γραμματοσειρά, η οποία βασίστηκε στον γραφικό χαρακτήρα του καθηγητή κλασικής φιλολογίας Richard Porson και κυριάρχησε στις ελληνικές εκδόσεις της Μεγάλης Βρετανίας έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.
  • Στην Κωνσταντινούπολη, με πρωτοβουλία του πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄, δημιουργήθηκε τυπογραφείο το οποίο, από το 1798 έως το 1801, εξέδωσε είκοσι τίτλους. Από το 1801 και έως το 1821, οπότε και έκλεισε, στην πραγματικότητα υπολειτουργούσε.

Η περίοδος της Ελληνικής Επανάστασης 

  • Η Ελληνική Επανάσταση χρειαζόταν την τυπογραφία τόσο για το κύρος που της προσέδιδε όσο και για την ενημέρωση του ελληνικού πληθυσμού. Ο πρώτος τυπογραφικός εξοπλισμός της Διοικήσεως εγκαταστάθηκε στην Καλαμάτα όπου και τυπώθηκε το πρώτο φύλλο της επαναστατικής εφημερίδας Σάλπιγξ η Ελληνική (1.8.1821). Το τυπογραφείο έπειτα εγκαταστάθηκε στην Ακροκόρινθο, όπου όμως καταστράφηκε από τη στρατιά του Δράμαλη, το 1822.
  • Τυπογραφεία ιδρύθηκαν επίσης στην Ύδρα από τον ιταλό φιλέλληνα Ιωσήφ Κιάπε, στο Μεσαλόγγι από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο (εκεί, έως την Έξοδο τυπωνόταν η εφημερίδα Ελληνικά Χρονικά, όπως εκεί επίσης τυπώθηκε ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν του Διονυσίου Σολωμού, το 1825· βλ. εικόνα 13).
  • Στο τέλος του 1824, η ελληνική Διοίκηση απέκτησε και πάλι δύο πιεστήρια, τα οποία εγκατέστησε πρώτα στο Ναύπλιο, έπειτα στην Αίγινα, μετά στον Πόρο, πάλι ακολούθως στο Ναύπλιο, και τέλος, με την έλευση του βασιλιά Όθωνα, στην Αθήνα όπου και μεταφέρθηκε η πρωτεύουσα.

13

Εικόνα 13: Διονυσίου Σολωμού, Ύμνος εις την ΕλευθερίανΜτφ. στα ιταλικά: G. Grassetti, Μεσολόγγι 1825. Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας.

Ο 19ος αιώνας στην τυπογραφία

Με τη σύσταση του ελληνικού βασιλείου, το κέντρο της βιβλιοπαραγωγής ελληνικών βιβλίων (που μέχρι πρότινος ήταν η Βενετία και η Βιέννη) μεταφέρθηκε στην Αθήνα, αλλά και στην Πάτρα, στη Σύρο, στην Καλαμάτα και, από το 1840, στα Επτάνησα. Σημαντικότερος εκδότης αναδείχτηκε ο Ανδρέας Κορομηλάς ο οποίος φρόντισε να εκπαιδευτεί στο Παρίσι από την οικογένεια Didot. Ίδρυσε ένα τεράστιο τυποεκδοτικό συγκρότημα στην Αθήνα, από τα μεγαλύτερα στη Μεσόγειο.

Στην Ευρώπη, από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά, η τυπογραφική τέχνη γνώριζε ποιοτική και αισθητική υποβάθμιση συγκριτικά με τα προηγούμενα χρόνια, εξαιτίας της υπέρμετρης εμπορευματοποίησης της τυπογραφικής παραγωγής, που σήμανε και τη στροφή σε φτηνότερα υλικά για την ελαχιστοποίηση του κόστους, με πρώτη απώλεια την ποιότητα του χαρτιού. Παράλληλα, τα πολλά εφήμερα έντυπα που διαφήμιζαν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που κατέκλυζαν πλέον την αγορά επηρέασαν και την τυπογραφική αισθητική του βιβλίου, με αποτέλεσμα να κυριαρχήσει ο φτηνός εντυπωσιασμός διαφημιστικών γραμματοσειρών και οι χαμηλής ποιότητας εικονογραφήσεις.

Στην Ελλάδα, ο πιο αντιπροσωπευτικός εκδότης αυτής της λογικής ήταν ο νέος επιχειρηματίας Αναστάσιος Κωνσταντινίδης, ο οποίος εισήλθε δυναμικά στην ελληνική τυπογραφία το 1885. Εξέδιδε βιβλία κάθε λογής, και ήταν ο πρώτος που συμπεριέλαβε έγχρωμες λιθογραφίες, εκτός από το εξώφυλλο, και στην εικονογράφηση του κειμένου (βλ. εικόνα 14).

Ο Μιχαήλ Σαλίβερος ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του το 1890, και το 1900 απέκτησε ιδιόκτητες εγκαταστάσεις και άρχισε να εκδίδει καζαμίες, σχολικά βιβλία, λαϊκά μυθιστορήματα κ.λπ. Η λειτουργία του οίκου συνεχίστηκε έως τον μεσοπόλεμο.

Μία από τις μακροβιότερες ελληνικές εκδοτικές επιχειρήσεις ξεκίνησε με την ίδρυση του περιοδικού Εστία από τον Παύλο Διομήδη, το 1876. Το 1885 ιδρύθηκε το βιβλιοπωλείο «Εστία» από τον Γεώργιο Κασδόνη και συνεχίστηκε από τον Γεώργιο Κολλάρο, ο οποίος διεύρυνε την επιχείρησή του και δραστηριοποιήθηκε του και ως εκδότης, ενώ το 1892 ο τυπογράφος Κάρολος Μάισνερ συνεταιρίστηκε με τον Νικόλαο Καργαδούρη για τη δημιουργία του ομώνυμου τυπογραφείου («Εστία») που θα τύπωνε το περιοδικό. Τυπογραφείο, εκδοτικός οίκος και περιοδικό ενώθηκαν σε μία επιχείρηση το 1920 από τον Κωνσταντίνο Σαραντόπουλο. Μετά τον πόλεμο το τυπογραφείο έκλεισε, αλλά η «Εστία» ως βιβλιοπωλείο και εκδοτικός οίκος εξακολουθεί να υπάρχει.

14

Εικόνα 14: Δημητρίου Κυριακοπούλου, Στοιχειώδης Φυσική Ιστορία, Ανέστης Κωνσταντινίδης, Αθήνα 1887. Βιβλιοθήκη Πολιτιστικού Ομίλου Πειραιώς. 

Ο 20ός αιώνας

Στην Ευρώπη του 20ού αιώνα άρχισε να δημιουργείται ένας πυρήνας αντίστασης στην ευτέλεια του βιβλίου, και εμφανίστηκαν οι πρώτοι καλλιτέχνες που σήμερα ονομάζουμε γραφίστες.

Στην Ελλάδα, έπαψε σταδιακά να κυριαρχεί στο επάγγελμα ο μικρός τυπογράφος-εκδότης και σταδιακά εμφανίστηκαν εκδοτικοί οίκοι με νέες οργανωτικές δομές. Η ανάγκη διεύθυνσης της επιχείρησης, τα δίκτυα πωλήσεων (βιβλιοπωλεία, πλασιέ, πάγκοι), οι προμηθευτές υλικού (χαρτί, στοιχεία, μηχανολογικός εξοπλισμός), η εξελισσόμενη εκτυπωτική και βιβλιοδετική διαδικασία επέβαλλαν τον διαχωρισμό των τομέων ευθύνης και την επαγγελματική εξειδίκευση. Έτσι, το βιβλίο έπαψε να εκφράζει τον προσωπικό κόπο ενός ανθρώπου και των βοηθών του, και έγινε προϊόν ενός ευρύτερου επιτελείου, όπου ο ιδιοκτήτης-εκδότης δίνει τις κατευθυντήριες γραμμές. Ο ίδιος όλο και περισσότερο δεν θα προέρχεται από τον κόσμο των τυπογράφων και των στοιχειοθετών. Η αισθητική του βιβλίου (ιδιαίτερα του εξωφύλλου που επηρεάζει την εμπορική τύχη του) αντανακλά τις εξελίξεις αυτές.

Σημαντικοί εκδότες στις αρχές του 20ού αιώνα είναι: ο Γεώργιος Φέξης (προερχόταν από τον τυπογραφικό χώρο), η οικογένεια Ταρουσοπούλου (τελειομανείς τυπογράφοι έως τις αρχές του 1960), ο Δημήτριος Δημητράκος (κυκλοφόρησε εξαιρετικές σειρές όπως το Μέγα Λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, με συνεργάτες του σημαντικούς λόγιους της εποχής, καθώς και άλλα βιβλία· βλ. εικόνα 15) και ο Κώστας Ελευθερουδάκης (ξεκίνησε ως βιβλιοπώλης, το 1919 απέκτησε εκδόσεις —βλ. εικόνα 16— και το 1924 τυπογραφείο· μεταπολεμικά περιόρισε την επαγγελματική του δραστηριότητα στο βιβλιοπωλείο).

Τη δεκαετία του 1920 εμφανίστηκαν οι νέοι δυναμικοί εκδότες Κωνσταντίνος Γκοβόστης (βλ. εικόνα 17) και Χρυσόστομος Γιάνναρης οι οποίοι εξέδιδαν βιβλία σοσιαλιστικής πνοής. Την ίδια εποχή, ο Παυσανίας Μακρής υλοποίησε μεγαλεπήβολα εκδοτικά σχέδια όπως ήταν η πολύτομη εγκυκλοπαίδεια Πυρσός.

15

Εικόνα 15: Γαλάτειας Καζαντζάκη, Η Μεγάλη ΕλλάςΕκδοτικός Οίκος Δ. Και Π. Δημητράκος, Αθήνα 1927.

16

Εικόνα 16: Το Κοράνιον, Μτφ.: Ι. Πεντάκης, Εκδοτικός Οίκος «Ελευθερουδάκης», Αθήνα 1921.

17

Εικόνα 17: Γιάννης Ρίτσος, Τρακτέρ, Εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα 1934.

 Σταδιακά τον 20ό αιώνα άρχισαν να αναλαμβάνουν τη διακόσμηση των βιβλίων και να φιλοτεχνούν τα εξώφυλλά τους καλλιτέχνες όπως ο Κωνσταντίνος Παρθένης και ο Φώτης Κόντογλου (βλ. εικόνα 18). Ο αιγυπτιώτης χαράκτης Γιάννης Κεφαλληνός, καθηγητής στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών από το 1936, συνέβαλε σε αυτή την κατεύθυνση καθώς εμπλούτισε το μάθημα της χαρακτικής με μαθήματα τυπογραφίας και εκπαίδευσε έτσι μια γενιά νέων καλλιτεχνών οι οποίοι μεταπολεμικά διέπρεψαν στον καλλιτεχνικό σχεδιασμό των βιβλίων και στην τυπογραφική επιμέλεια. Το παράδειγμα του Κεφαλληνού ακολούθησαν και ασχολήθηκαν με την τέχνη του βιβλίου καλλιτέχνες όπως ο Τάσσος, ο Γιώργης Βαρλάμος κ.ά.

Ο θάνατος του Κεφαλληνού του 1957 οριοθετεί, σχηματικά, το τέλος μιας εποχής. Στη νέα μεταπολεμική εποχή που ακολούθησε τέθηκαν σιγά σιγά οι βάσεις της σύγχρονης γραφιστικής δημιουργίας, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα

18

Εικόνα 18: Φ. Κόντογλου, Pedro Cazas, Εκδοτικός Οίκος Χ. Γιανάτης και Σία, Αθήνα 1924. Καλλιτεχνική επιμέλεια: Φ. Κόντογλου. Εξώφυλλο και σελίδα τίτλου.

 …Και μια καινούργια, μοντέρνα γραμματοσειρά

Την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα εμφανίστηκε μια καινούργια γραμματοσειρά με την ονομασία «Ελζεβίρ» (βλ. εικόνα 19) , η οποία ανανέωσε την αισθητική των εκδόσεων και έγινε η κυριότερη ανταγωνίστρια της κυρίαρχης «Didot» η οποία, έως την έλευση της ψηφιακής τυπογραφίας κυριάρχησε στις λογοτεχνικές κυρίως εκδόσεις. Η «Ελζεβίρ» όμως, που τη δεκαετία του 1970 μετονομάστηκε σε «Times Greek», κυριάρχησε στον Τύπο και στα έντυπα.

19

Εικόνα 19: Από το δειγματολόγιο της στοιχειοχυτικής εταιρείας Καρπαθάκη, Αναγνωστόπουλου και Βαγιωνή, Αθήνα 1939.

20

Γεραντώνης Επαμεινώνδας, Αλφαβητάριο Τα καλά παιδιάΕικονογράφηση: Κώστας Γραμματόπουλος, ΟΕΣΒ, Αθήνα 1950 (α΄ έκδ. 1949). 

[Ο Κώστας Γραμματόπουλος ήταν μαθητής του Γιάννη Κεφαλληνού ο οποίος διακήρυσσε: «Το παιδικό βιβλίο είναι αποτυχημένο, αν δεν το διαβάζει με απόλαυση ο μεγάλος».] 

* To υλικό αυτού του κειμένου χρησιμοποιήθηκε για τα εξ αποστάσεως μαθήματά μου ως προς την επιμέλεια εκδόσεων στο «Εργαστήρι του Βιβλίου» του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, καθώς και στην «e-Σχόλη» των εκδόσεων Πατάκη.

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Λουκία Δρούλια, Η ιστορία του ελληνικού βιβλίου, Κότινος, Αθήνα 2001.

Εταιρεία Ελληνικών Τυπογραφικών Στοιχείων, Τα ελληνικά γράμματα, Αθήνα 1998.

Εταιρεία Ελληνικών Τυπογραφικών Στοιχείων, Ανθολόγιο ελληνικής τυπογραφίας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2009 [από όπου και αντλήθηκαν οι εικόνες του κειμένου].

Μυρσίνη Ζορμπά, «Το βιβλίο χθες, σήμερα, αύριο», Η Καθημερινή, Επτά Ημέρες, 7.4.1996.

Χρ. Γ. Καραμπλιάς, Οι εργάτες Τύπου και η ιστορία τους. Από το 1821 έως το 1975, Αθήνα 1976.

Εμμανουήλ Κάσδαγλης, Γιάννης Κεφαλληνός ο χαράκτης, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1991.

Τάκης Κατσουλίδης, Το σχέδιο του γράμματος. Η ελληνική γραφή, Καστανιώτης, Αθήνα 2000.

Γ. Κούκας, Οι πρωτεργάτες των ελληνικών εκδόσεων (1476-1821), Αθήνα 1982.

Χρήστος Μανουσαρίδης, «Από το χειρόγραφο στο έντυπο», Μνήμων, τχ. 20, 1998, σ. 277-290.

Γιάννης Παπακώστας, «Οι εκδοτικοί οίκοι της περιόδου 1900-1940), Αντί, τχ. 664, 3.7.1998, σ. 50-53.

Σκιαδάς Νικόλαος, Το χρονικό της ελληνικής τυπογραφίας, 3 τόμοι, Gutenberg, Αθήνα 1976, 1981, 1982.

Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, Κων/νος Στάικος (επιμ.), Το έντυπο ελληνικό βιβλίο, 15ος-19ος αιώνας, Κότινος, Αθήνα 2004.

* * *

Δείτε εδώ τι δάβασαν οι συνεργάτες του dim/art τα Χριστούγεννα

Διαβάζοντας Τολστόι στο iPad

Διάβασε ένα e-book

e-bookάρω δωρεάν

Η ανάγνωση ως φετίχ

Ζούμε στα βιβλία

Αντίστροφη μέτρηση για τις παραδοσιακές βιβλιοθήκες;

Για το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου

Το βιβλίο είναι όπως ο άνθρωπος

Σταύρος Ζουμπουλάκης: «Οι βιβλιοθήκες δεν κάνουν θόρυβο

Οι καταστροφικές συνέπειες του βιβλίου

Η πόλη-βιβλίο

Το ομιλούν βιβλίον

Η ΔΗΜΑΡ για την ενιαία τιμή βιβλίου

Εδώ άλλες επετειακές αναρτήσεις του dim/art

Το dim/art στο facebook
Το dim/art στο facebook

5 comments

  1. Θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε τις εικόνες 5-7 στην Βικιπαίδεια σε άρθρα για την ελληνική τυπογραφία; Αν ναι, σας παρακαλώ γράψτε σε ένα σχόλιο μια διεύθυνση email για να επικοινωνήσουμε μαζί σας.

    Μου αρέσει!

  2. ΑΓΑΠΗΤΗ ΜΟΥ ΠΟΛΛΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΣΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ. ΜΙΑ ΖΩΗ ΔΟΥΛΕΥΑ ΣΕ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΩΝ ΚΑΙ ΔΕΝ ΕΙΤΑΝ ΜΑΚΡΥΑ ΚΑΙ Η ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ ΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ. ΚΑΠΟΤΕ ΤΟΝ ΠΑΛΙΟ ΚΑΙΡΟ, ΟΤΑΝ ΟΙ ΒΑΣΙΛΙΑΔΕΣ ΕΙΤΑΝ ΑΥΤΑΡΧΙΚΟΙ, ΟΙ ΕΡΓΑΤΕΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣΑΝ ΚΙ ΕΦΥΓΑΝ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΠΛΑΝΟ ΔΑΣΟΣ ΓΙΑ Ν’ ΑΧΟΥΝ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. ΕΤΣΙ ΒΡΗΚΑΝΕ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ. ΤΟΥΣ ΦΛΟΙΟΥΣ ΑΠΟ Τ’ ΑΡΡΩΣΤΗΜΕΝΑ ΔΕΝΤΡΑ ΠΟΥ ΑΦΟΥ ΚΑΘΑΡΙΖΑΝ ΚΑΛΑ ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΤΟΥΣ, ΕΓΡΑΦΑΝ ΠΕΖΑ, ΠΟΙΗΜΑΤΑ, ΖΩΓΡΑΦΙΕΣ Η Ο,ΤΙ ΑΛΛΟ ΕΒΑΖΕ Ο ΝΟΥ ΣΟΥ. ΝΑ ΜΟΥ ΕΠΙΤΡΕΨΕΙΣ ΛΟΙΠΟΝ ΝΑ ΕΚΤΥΠΩΣΩ ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΣΟΥ ΩΣΤΕ ΝΑ ΕΧΩ ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΣΕ ΑΥΤΟ. ΜΕ ΤΙΜΗ ΑΡΗΣ ΚΑΡΡΕΡ, ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.